اما و اگرهای سیاست آمریکا در آسیای شرقی

در واقع، پیش از دیدار برنامه‌ریزی شده امسال باراک اوباما، رئیس‌جمهور آمریکا از مانیل، دو کشور پیمان جدید امنیتی به نام پیمان «حضور چرخشی نیرو‌های نظامی آمریکا» در فیلیپین موسوم به «آی.آر.پی» را امضا کردند که چارچوب لازم برای حضور نظامی بیشتر آمریکا در فیلیپین را فراهم می‌کند.

این پیمان به نیروهای آمریکایی اجازه می‌دهد با تمرکز بیشتر روی امنیت دریایی تبادل اطلاعات در حوزه دریایی و کمک‌های بشردوستانه و امدادرسانی، به طور منظم از این کشور جزیره‌ای برای تمرینات نظامی مشترک با فیلیپین به صورت چرخشی بهره‌برداری کنند. موافقت‌نامه جدید بین دو کشور همچنین اجازه می‌دهد آمریکا از تجهیزات نظامی موجود در پایگاه‌های نظامی فیلیپین استفاده کند. این امر به نوبه خود باعث صرفه‌جویی لازم در زمان و تامین سوخت مورد نیاز برای پرواز هواپیماها و در دسترس بودن چنین تجهیزاتی در مواقع بروز بحران خواهد شد. در نهایت قرار است دو طرف مانورهای دوره‌ای زیادی را برگزار کنند به طوری که این مانورها به نحوی حضور نظامی آمریکا را به امری دائمی تبدیل کند.

فراتر از سیگنال‌های سیاسی افزایش همبستگی بین فیلیپین و آمریکا، تصویب موافقتنامه آی.آر.پی مسائل و مشکلاتی را برای مانیل ایجاد خواهد کرد. از یک دیدگاه، دولت فیلیپین بصورت غیرمستقیم و نامشخص خود را در نوعی پیمان دفاع متقابل با ایالات متحده آمریکا درگیر کرده است. در چارچوب این موافقتنامه انتظار می‌رود طلسم توسعه روابط دو کشور شکسته شود و طرفین می‌توانند با راه‌اندازی نشست‌های سالانه، انتظارات خود را در زمینه همکاری‌های امنیتی به بحث و تبادل نظر بگذارند تا مسئولیت‌پذیری خود را در قبال این روابط نشان دهند.

در این بین فیلیپین امیدوار است در آینده با تکیه بر این موافقتنامه بتواند پایه و اساس محکمی برای همکاری‌های نظامی بیشتر با آمریکا فراهم کند. در مرحله دوم، این توافقنامه بستر لازم برای نوسازی ارتش و نیروهای مسلح فیلیپین را فراهم خواهد کرد. از سوی دیگر، فیلیپین برای به دست آوردن سخت‌افزارهای نظامی که برای دفاع از خود به آنها نیاز دارد به زمان بیشتری احتیاج دارد. از این رو حضور نیروهای کاملا مجهز آمریکایی در این مدت، می‌تواند ضریب امنیت این کشور را تا حدودی بالاتر ببرد.

از سوی دیگر پیش‌بینی می‌شود با توجه به تعامل بیشتری که بین ارتش فیلیپین با نیروهای آمریکایی در قالب توافق آی.آر.پی به وجود می‌آید، فیلیپینی‌ها قابلیت‌های عملیاتی خود را افزایش دهند و یاد بگیرند چگونه تجهیزات آمریکایی را به کار ببرند و از آنها نگهداری کنند. به این ترتیب و با به دست آوردن این تجهیزات، نیروهای نظامی این کشور خواهند توانست به توانایی کامل عملیاتی خود با سرعتی بیشتر از قبل دست یابند.

با این حال، اغلب مردم فیلیپین از امضای توافقنامه این کشور با آمریکا راضی نیستند. بسیاری از فیلیپینی‌ها ـ حتی آن دسته از کسانی که معتقدند نیروهای آمریکایی ممکن است امنیت را برای فیلیپین به ارمغان بیاورند ـ هم از حضور نیمه‌دائم آمریکا یا هر نیروی خارجی دیگری در خاک خود خشنود نیستند. آنها استدلال می‌کنند این توافق‌نامه حاکمیت ملی فیلیپین را تضعیف می‌کند. برخی هم در فیلیپین از این هراس دارند که در نهایت این امر به مثابه بخشی از طرح بزرگ‌تری باشد که به بازگشایی مجدد پایگاه‌های نظامی آمریکا در این کشور منجر شود.

عده‌ای نیز به دلایل حقوقی و قانونی با این موافقت‌نامه مخالفت می‌کنند و معتقدند موافقت‌نامه اخیر بین فیلیپین و آمریکا به طور بالقوه ناقض اصول قانون اساسی فیلیپین است که حضور نظامی کشورهای خارجی را بدون موافقت مجلس سنای فیلیپین ممنوع اعلام می‌کند. این منتقدان می‌گویند مانند هر قرارداد دیگری، در این مورد نیز دولت باید اجازه مجلس سنا را کسب می‌کرد.

با این حال، بنینو آکینو سوم، رئیس‌جمهور فیلیپین به دنبال گسترش روابط امنیتی مانیل با کشورهای دیگر نیز است. وی در حالی که چشم به توسعه رابطه بلندمدت فیلیپین با آمریکا دوخته درصدد تحکیم مناسبات و همکاری‌های نظامی خود با ژاپن نیز است. در این زمینه جولای 2012 فیلیپین توافق‌نامه همکاری دفاعی کمتر شناخته‌شده‌ای را با ژاپن امضا کرد. با این کار، فیلیپین به زعم خود، هم دوست مفیدی برای خود دست و پا کرد وهم این دیدگاه را تعدیل کرد که فیلیپین فقط در پی احیای پیمان دفاع متقابل با ایالات متحده آمریکاست. در عمل اتخاذ این موضع شرایطی را فراهم کرد که انتقادها از امضای توافقنامه امنیتی با آمریکا با این توجیه که چنین قراردادی قبلا با ژاپن منعقد شده است به میزان قابل توجهی فروکش کند. هنگامی که در مورد توافقنامه فیلیپین با ژاپن از وزیر دفاع فیلیپین سوال شد وی گفت ما از ورود ژاپن به تمرینات مشترک نظامی با فیلیپین استقبال می‌کنیم، چراکه قبلا یک توافقنامه همکاری نظامی بین دو کشور وجود داشته است.

اما برای آمریکا، موافقت‌نامه آی.آر.پی به این کشور کمک می‌کند از این طریق تعهد خود را به فیلیپین و منطقه در زمینه عملی کردن سیاست «آسیامحوری» اوباما نشان دهد.

از سوی دیگر، چنین توافقنامه‌ای به آمریکا این فرصت را می‌دهد که بدون صرف هزینه‌های مربوط به ایجاد استحکامات یا نگهداری تاسیسات نظامی جدید بتوانند اهداف سیاست آسیا‌محوری را محقق کنند. این موافقت‌نامه همچنین علاقه آمریکا در حفظ ثبات منطقه‌ای و تضمین آزادی دریانوردی از طریق دریای جنوبی چین را بخوبی نمایان می‌کند.

در مجموع، امضای موافقت‌نامه همکاری‌های نظامی آمریکا و فیلیپین بیش از هر چیز نشان‌دهنده نگرانی واشنگتن از رشد قابل توجه نفوذ و تلاش مجدانه پکن برای افزایش روابط نظامی خود متناسب با وزن و جایگاه سیاسی این کشور در منطقه است.

چین البته وضع موجود در منطقه را متفاوت می‌بیند. بسیاری در چین مشکلات خود با فیلیپین را به عنوان نتیجه و شواهدی از دخالت آمریکا در این منطقه قلمداد می‌کنند. در این زمینه پیمان آی.آر.پی فقط یک نمونه از این موارد است.

در خوشبینانه‌ترین دیدگاه، بیشتر چینی‌ها معتقدند هدف آمریکایی‌ها این است که محیطی را ایجاد کنند که در آن کشورهای منطقه علاقه‌ای به خیزش چین برای تبدیل شدن به قدرتی جهانی از خود نشان ندهند. بسیاری در چین تصور می‌کنند متناسب با قدرت‌گیری چین در منطقه، همسایگان این کشور نیز باید احترام بیشتری برای منافع این کشور قائل شوند. در عوض، سیاست آسیامحوری آمریکا در عمل باعث شده کشورهایی مانند فیلیپین به جای تن دادن به قدرت و جایگاه جدید چین در منطقه و جهان به مقابله با آن برخیزند. برای چینی‌هایی که رویکرد بدبینانه‌تری به سیاست آسیامحوری آمریکا دارند، این سیاست در پی دامن زدن به خصومت علیه چین بوده و هدف اصلی آن مهار خیزش چین در جایگاه یک قدرت نوظهور جهانی است.

از این دیدگاه، موافقت‌نامه آی.آر.پی در واقع یکی از مصادیق تشدید سیاست مهار چین از سوی آمریکا تلقی می‌شود. به نظر می‌رسد دیدگاه چند ماه پیش وزیر خارجه چین بخوبی این رویکرد پکن را منعکس می‌کند. وی در واکنش به خبر بحث بر سر توافق آمریکا و فیلیپین اظهار کرد: «ما به کشورهایی که دارای ادعای ارضی در دریای جنوبی چین هستند، هشدار می‌دهیم درخواست کمک از طرف‌های ثالث در این زمینه تلاشی بیهوده است». وزیر امور خارجه چین افزود که چنین استراتژی، انتخاب «راه رویارویی» است و این امر ممکن است محکوم به شکست باشد.

با تمام نگرانی‌های چین، فیلیپین و ایالات متحده آمریکا در نهایت موافقت‌نامه آی.آر.پی را امضا کردند که در صورت اجرا تا حدود زیادی روابط نظامی بین دو کشور را بهبود خواهد بخشید و بدون تردید این موافقت‌نامه به وضوح مسیر مقرون به صرفه‌ای را برای حضور ایالات متحده آمریکا در آسیا در اختیار این کشور قرار می‌دهد؛ چیزی که برای مدت زمان طولانی یکی از اهداف اساسی آمریکا در منطقه بوده است.

معضل بزرگ‌تر برای آمریکا آینده متحدان این کشور در منطقه است. بدون تردید تغییرات مشابه در محیط استراتژیک منطقه که بخشی از آن در قالب نزدیک‌تر شدن فیلیپین به آمریکا خود را نشان داده تصمیم دیگر کشورهای آسیایی را نیز تحت تاثیر خود قرار داده است و این کشورها ازجمله ویتنام و تا حدودی سنگاپور هم استراتژی‌های مصون‌سازی صریح‌تری را اتخاذ کرده‌اند، برخی کشورهای منطقه مانند اندونزی و مالزی هم در پی یافتن بهترین مسیر برای خود در این زمینه هستند.

برای ایالات متحده آمریکا این فضا خوشایند است، اما بدون تردید روابط قوی‌تر آمریکا با کشورهای واقع در این منطقه بیش از پیش واشنگتن را در اختلافات منطقه‌ای درگیر خواهد کرد که اتفاقا توانایی کمی برای مدیریت آنها در آینده دارد. از این رو میراث واقعی موافقت‌نامه آی.آر.پی و اتحاد کشورهای آسیایی و آمریکا ممکن است برای سال‌ها امکان ظهور و بروز عملی نیابد.

ایست ایشیا فوروم / مترجم: جعفر خوشروزاده