پیشرفت، مشروط به کرامت انسانی

در کشور ما نیز دولت‌های مختلف همواره زیر نقد و قضاوت اذهان عمومی در ارتباط با عملکرد اقتصادی بوده‌اند. نارضایتی‌های اقتصادی تمامی ندارد ولی در دوره‌هایی این نارضایتی‌ها بسیار تشدید شده است.

از سوی دیگر، تجربه تاریخی نشان داده است که توسعه اقتصادی و صنعتی در همه کشورها ـ دست‌کم ابتدای راه ـ مستلزم حدی از فشار اقتصادی به توده‌های جامعه است. مثل معروف «نابرده رنج، گنج میسر نمی‌شود» در این مورد کاملا صادق است. حرکت غرب به سمت توسعه صنعتی نیز ابتدا همراه با فشار اقتصادی بود و زندگی توده‌ها و طبقه کارگر در اولین مراحل شکل‌گیری انقلاب صنعتی در رنج و دشواری بسیار بود. مصائب طبقه کارگر ابتدای انقلاب صنعتی به حدی بود که ماکس وبر یکی از پدران جامعه‌شناسی، پذیرش این زندگی سخت را معلول تحول فکری و مذهبی توده‌های مردم از مسیحیت کاتولیکی به سمت مسیحیت پروتستان دید. وبر در کتاب «روح سرمایه‌داری و اخلاق پروتستان» ارزش‌هایی چون ایثار و خدمت به خلق در مسیحیت پروتستانی را در شکل‌گیری دوره صنعتی بسیار موثر می‌داند. کارگران با چنین ارزش‌هایی می‌پذیرفتند که بیش از دوازده ساعت در روز کار کنند تا خوراک اندکی به دست آورند.

هرچند غرب از این مرحله عبور کرد ولی بسیاری از افراد و خانواده‌ها قربانی عبور سرمایه‌داری از این مرحله صعب و دشوار شدند. همین الگو را چین در مسیر توسعه پیمود به نحوی که کارگران چینی با حداقل دستمزد در کارخانه‌ها جذب می‌شدند و کالاهایی تولید می‌کردند که تولید آنها در دیگر کشور‌ها نیازمند چند برابر هزینه تمام شده بود. هرچند این برنامه به توسعه منجر شد، ولی ظلم آشکاری بود علیه کثیری از توده‌های مردم. تجربه تا حدی مشابه با تجربه انقلاب صنعتی غرب و نیز تجربه چین را کشور ما در دوره سازندگی ـ در مقیاسی کوچک‌تر ـ تجربه کرد.

اما آیا نمی‌توان بدون تن دادن به چنین فشار اقتصادی در مسیر توسعه اقتصادی و صنعتی قرار گرفت؟ پیمودن راه توسعه نیازمند زحمت و تلاش است و در این شکی نیست. در کشور ما نیز در دوره‌ای که تفکر دولت به سمت ارائه پول بدون زحمت و بلا عوض به توده‌ها برای جلب توجه مردم متمرکز شد، نتیجه‌ای جز تورم سرسام‌آور و رکود و بیکاری و در نتیجه نارضایتی مضاعف مردم به بار نیامد. بنابراین با توجه به تجربیات جهانی و داخلی، ‌باید مدلی برای توسعه تنظیم کرد که نه دچار فشار کار بیش از حد توان معمول مردم برای حداقل دستمزد شویم و نه دچار معضل بیکاری و رکود و درجا زدن.

این مساله از دغدغه‌های رهبر معظم انقلاب است که در مواقع مختلف از جمله بیانات اخیر خود تحت موضوعاتی چون الگوی پیشرفت، اقتصاد مقاومتی و حماسه اقتصادی، آن را مطرح کرده‌اند. در بیانات رهبر انقلاب به امکانات و ظرفیت‌های داخلی و اطمینان به توانایی مردم تاکید شد، ضمن این‌که ایشان به این نکته نیز توجه داشتند که مسیر اقتصادی کشور باید به نحوی باشد که به اقشار و توده‌های مردم فشار و سختی وارد نشود: «با اجرای سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی، شاخص‌هایی همچون رشد اقتصادی، تولید ملی، عدالت اجتماعی، اشتغال، تورم و رفاه عمومی بهبود خواهد یافت و رونق اقتصادی به‌وجود خواهد آمد... عدالت اجتماعی، مهم‌ترین شاخص در میان این شاخص‌هاست زیرا نظام اسلامی رونق اقتصادی بدون عدالت اجتماعی را قبول ندارد و در هرگونه پیشرفت اقتصادی کشور باید وضع طبقات محروم به معنی واقعی کلمه، بهبود یابد.» (بیانات در تاریخ بیستم اسفندماه 92)

بنابراین براساس الگوی اقتصاد مقاومتی رشد و توسعه اقتصادی با حرکت سریع و با مدل سرمایه‌داری غربی و با فشار به اقشار آسیب‌پذیر مردم مورد پذیرش نیست، بلکه حفظ کرامت انسانی و عدالت اجتماعی از ضروریات اقتصاد مقاومتی و پیشرفت بومی ایرانی ـ اسلامی است. در این مسیر نظریه‌پردازان داخلی باید از تجربیات کشورهای دیگر مدد گرفته تا خطاهایی را که دیگران به ‌آن دچار شده‌اند، توسط ما تکرار نشود.

باید توسعه با برنامه‌ریزی‌ای که کرامت و شئون تک‌تک انسان‌ها در همه ادوار در آن محوریت دارد، مدنظر قرار گیرد. در این صورت خواهیم دید حقوق بشر اسلامی بسیار مترقی‌تر از حقوق بشر غربی ظاهر خواهد شد و عینیت خواهد یافت و در عین حال پیشرفت و ترقی اقتصادی و صنعتی نیز محقق خواهد شد؛ زیرا نه تنبلی و بیکاری و ایستایی و رکود از منظر اسلامی ارزش محسوب می‌شود و نه کار بدون وقفه و تن دادن به ظلم.

ساعد عالمی/ جام‌جم