نقشه راه بازگشت کاروان اسیران عاشورا

قبل از تعیین نسبی و احتمالی مسیر به چند نکته باید توجه کرد:

1 ـ کاروان با تعدادی اندک‌‌تر و با ساز و برگ و امکانات کافی و کامل حرکت می‌‌کنند.

2 ـ هیچ الزامی برای عبور آنان از شهرها وجود ندارد، هنگام آمدن برای قدرت‌نمایی از شهرها می‌گذشتند.

3 ـ با عنایت به دو مورد پیش گفته هم نیاز به درنگ نیست، هم امکانات برای شتاب آماده است.

4 ـ هنگام آمدن به شام به اسیران فرمان می‌دادند و آنان هیچ اختیار و امکان انتخاب نداشتند، اما اکنون کاملا آزاد و مختار و همه چیز تحت فرمان امام سجاد(ع) است.

5 ـ این کاروان داغدار، علاقه‌مند دیدار کربلا و سوگواری در آنجاست. این کار برای طرح بیشتر کربلا و مظلومیت اهل بیت (ع) لازم است.

پس از این نکات که موقعیت روانی و حرکتی کاروان را بیشتر و بهتر آشکار می‌کند، می‌توان مسیر احتمالی بازگشت را این‌گونه ترسیم کرد:

بخشی از مسیر که هموارتر و مناسب‌تر است در آغاز سفر انتخاب شد تا با کاهش آذوقه، امکان تامین مایحتاج و نیازهای گوناگون ممکن و میسر باشد. حرکت از دمشق از منطقه حوران ـ قبله دمشق ـ که معمولا کاروان‌ها و بلدهای خاص به‌عنوان راه میانبر طی می‌‌کردند می‌تواند نقطه شروع حرکت کاروان باشد.

به نظر می‌رسد ادامه مسیر به سمت حمص و از آنجا یا از مناطق حماه، شیرز و کفرطاب به سمت نهر فرات و سپس در ادامه حرکت از ساحل رود فرات به سوی کربلا صورت گرفته باشد.

این مسیر چند مشخصه داشته است که حدس بازگشت را از آن پذیرفتنی می‌کند:

1 ـ وجود آذوقه و آب فراوان و آبادی‌هایی که در صورت نیاز دسترسی به آنها ساده بود.

2 ـ در این مسیر حاکمان شهرها طرفداران بنی‌امیه بودند و در صورت نیاز می‌توانستند از کمک و یاری آنان استفاده کنند. کاروان هنگام عبور از حمص و بعلبک (هنگام اسارت و آمدن به دمشق) با رقص و مستی و شادی مردم مواجه شد. پس این شهرها نه‌تنها مانع حرکت و مزاحمت آن نبودند که می‌توانستند یاریگر کاروان و تامین‌کننده نیازها ـ در صورت مراجعه چهره‌های امین نظام اموی ـ باشند. همان‌گونه که پیش‌تر گفته شد در بازگشت، یزید چند نفر از معتمدان اموی را با قافله همراه کرد.

3 ـ هیچ منبعی به حرکت کاروان از بیراهه در آغاز حرکت اشاره نکرده و ممکن است پس از طی چند منزل پیشنهاد امام سجاد(ع) و حضرت زینب(س) برای رفتن به کربلا سمت و سوی حرکت را تغییر داده باشد و شاید در شام طرح رفتن به کربلا با ممانعت یزید مواجه می‌شد.

نقشه حرکت را براساس توضیحات این‌گونه می‌توان ترسیم کرد: