حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
تفاوت الگوهای شبکهای مغز زنان و مردان
بسیار میشنویم که دخترها عاطفی ترند یا پسرها ذهن ریاضی قویتری دارند. نکات بسیاری از این دست که جنسیت را در برخورداری از استعدادهای گوناگون دخیل و مؤثر میداند، الگوی غالبی تشکیل داده و بر همین اساس آگاهانه یا ناخودآگاه دست به تقسیم و تفکیک جنسیتی وظایف و مسئولیتها میزند. مثلا آشپزی را کاری زنانه به حساب میآورد و رانندگی را کاری مردانه بر میشمرد. اما آیا واقعا از پنجره علم هم میتوان چنین تفاوتهایی را تائید کرد؟ مهمتر اینکه آیا واقعا تفاوتهای جنسیتی فقط ناشی از عوامل زیستی است یا عوامل و شرایط فرهنگی ـ اجتماعی نیز در آنها دخیل است؟ اینها پرسشهای داغ و مناقشه برانگیزی است که پای دانشمندان علوم زیستی را به میان کشیده است.
به گزارش نشریه تایم، آخرین دادههای تصویربرداری نشان میدهد الگوی تشکیل شبکه پیوندهای عصبی در مغز، میان زنان و مردان متفاوت است. این یافته حاصل مطالعهای است که حدود هزار نفر را در سنین هشت تا 22 سال مورد بررسی دقیق قرار داده است. محققان دریافتهاند پیش از رسیدن به سن بلوغ تفاوتهای اندکی میان شبکه پیوندهای عصبی دختران و پسران وجود دارد، اما حدود دوازده، سیزده سالگی، یعنی نزدیک سن بلوغ، این تفاوتها آشکارتر میشود.
براساس این الگو که پس از سن بلوغ و در بزرگسالی نیز برجا میماند، در مغز زنان مدارها به نحوی تشکیل میشود که بهتر بتوانند تفکر و هیجان را تلفیق کنند، در حالی که در مغز مردان پیوندهای عصبی قویتری بین ادراک و کنش هماهنگ برقرار میشود. به عبارت دیگر مجموعه مدارهای عصبی که شبکه وسیعی بین نواحی مختلف مغز تشکیل میدهد، نزدیک به سن بلوغ و پس از آن، ظاهرا از جنسیت تاثیر میپذیرد و از آنجا که هر ناحیه از مغز وظیفه خاصی بر عهده دارد، قوت و ضعف این شبکههای عصبی میان نواحی گوناگون به بروز استعدادها و تواناییهایی متفاوتی منجر خواهد شد.
به زبان بسیار ساده، در مردان پیوندهای بسیار بیشتری بین نواحی جلو و پشت مغز برقرار میشود. به همین دلیل نواحی ادراکی و نواحی تمرکز بر عمل و کنش، در مردان شبکه قویتری دارد، اما مغز زنان از شبکه گستردهتر راست به چپ برخوردار است. همین پیوند عصبی گستردهتر میان نواحی راست و چپ مغز، ارتباط میان نواحی هیجانی و شهودی را با نواحی دخیل در تفکر و برنامهریزی تقویت میکند.
دکتر راگینی ورما، استادیار رادیولوژی دانشگاه پنسیلوانیا و مولف اصلی این مقاله میگوید از آنجا که این تغییرات نزدیک به بزرگسالی شکل میگیرد، نمیتوان عوامل زیستی مانند تغییرات هورمونی را در این تفاوتها دخیل دانست بلکه باید عوامل اجتماعی نظیر فشارهای فزاینده فرهنگی ـ اجتماعی یا سازگاری با نقشهای جنسیتی را نیز در بررسیهای خود در نظر داشته باشیم.
طبیعتا سوالی که بلافاصله به ذهن میرسد این است که کدام یک از این عوامل نقش اصلی را به عهده دارند؟ آیا تفاوتهای زیستی الگوهای متفاوت ارتباطات شبکهای مغز زنان و مردان را میسازد، یا نقشهای جنسیتی اجتماعی شبکههای عصبی خاصی را شکل میدهد؟
واقعیت این است که پژوهش مذکور نمیتواند به چنین پرسشی جواب دهد. اینکه آیا شبکه قویتر میان نواحی ادراک و کنش است که مردان را در مهارتهای جسمانی ممتاز میسازد یا پرداختن بیشتر به انجام وظایف فیزیکی سبب تقویت شبکه ارتباطی میان این نواحی میشود. به همین طریق، آیا شبکه مغزی گستردهتر در تلفیق قوای تحلیل و شهود زنان است که میتواند مهارتهای اجتماعی بهتری به آنها بدهد یا فعالیت اجتماعی بیشتر است که سبب ارتباط قویتر آن نواحی مغزی و در نتیجه تقویت استعداد اجتماعی آنها میشود.
اما چرا باید تاثیرات فرهنگی ـ اجتماعی را در بررسیهای علمی تا این اندازه مهم دانست؟ به این دلیل که اکنون شواهد کتمانناپذیر بسیاری در تائید اهمیت چنین تاثیراتی در اختیار داریم. برای مثال، در ایالات متحده دختران در مقایسه با پسران معمولا در حل مسائل ریاضی توان کمتری از خود نشان میدهند، اما در کشورهای اسکاندیناوی که زن و مرد از مساوات بیشتری بهره میبرند و تبعیض جنسیتی بسیار کمتر است، یا هیچ تفاوتی میان دختران و پسران در حل مسائل ریاضی دیده نمیشود یا اگر هم هست بسیار ناچیز است. بهطور مثال در هندوستان طی آزمونی که برای سنجش مهارتهای بصری مورد نیاز ریاضیات به عمل آمده معلوم شده است که در نواحی روستایی، دختران متعلق به قبایل دارای شرایط اجتماعی مطلوبتر در مقایسه با دختران متعلق به قبایل دارای نظام شدید پدرسالار نمرات بهتری گرفتهاند.
بهطور خلاصه باید گفت یافتههای پژوهش اخیر دانشگاه پنسیلوانیا الزاما به این معنا نیست که همه زنان از تمام مهارتهای هیجانی برخوردارند یا همه مردان همیشه در ورزش و ریاضیات مستعد هستند. دکتر کوردلیا فاین، استادیار دانشگاه ملبورن استرالیا که تالیفاتی در این زمینه دارد و البته در مطالعه فوق مشارکت نداشته است، میگوید: «دادههای اولیه محققان نشان میدهد چه میزان همپوشانی میان جنسهای مذکر و مؤنث وجود دارد.» به گفته او، دختران در 40 درصد حوزههایی که تصور میشود جنس مذکر برتر است، بهتر عمل میکنند و البته همین حکم را میتوان برای پسران نیز صادر کرد.
پس بهطور کلی این یافتهها نه مؤید کامل توانایی جنسیتی در زمینهای خاص به شمار میرود و نه میتواند تأیید ضعف جنسیتی باشد. تاکنون ما فقط توانستهایم تفاوتهایی را در الگوی شبکه پیوندهای عصبی مغز زنان و مردان مشاهده کنیم. برای پی بردن به علت اصلی این تفاوت ظاهرا راه درازی در پیش است. با این حال، اکنون این فرض قوت گرفته است که تلفیقی از ممارست عملی و نیز عوامل زیستی سبب شکلگیری شبکههای عصبی ویژه متفاوت در زنان و مردان خواهد شد.
مسعود ایثاری
گفت و گو
