فیلمنامه؛ گمشده سریال‌های دفاع مقدس

یدالله صمدی:

پیش از کلید زدن باید به ماندگاری اثر فکر کرد

یدالله صمدی، کارگردان سریال پربیننده «شوق پرواز» درباره سریال‌های دفاع مقدسی می‌گوید: برای جذب مخاطب این‌گونه سریال‌ها کافی است به بیننده دروغ نگوییم، از شعار پرهیز کرده و مبالغه نکنیم. متاسفانه کارهایی که در ارتباط با دفاع مقدس ساخته شده است گاهی در آنها شعار وجود داشته که مخاطب به سمت دیدن آن نمی‌رود.

صمدی همچنین می‌گوید: من تا زمان ساخت سریال شوق پرواز به هیچ وجه کار دفاع مقدسی یا کاری را که مربوط به زندگی شهدا باشد، انجام نداده بودم. در ضمن از ابتدا با تهیه‌کننده و بنیاد شهید قرار گذاشته بودم این شهید بزرگوار را منطقی و باورپذیر ارائه کنم، نه براساس کلیشه‌ها. یعنی قرار بر این شد من شهید مادرزاد نسازم و جای آن که چهره‌ای کلیشه‌ای را با ریشی پرپشت و تسبیح به دست که به خانم‌ها نگاه نمی‌کند تصویر کنم، انسانی تصویر کردم که جوانی داشته، عاشق شده، در مدرسه شیشه‌ شکانده و... در نهایت یک انسان معمولی بوده که برای مملکتش جنگیده و بزرگ‌ترین سرمایه‌اش جانش بوده که کف دستش گذاشته و آن را از دست داده است. بعد به این می‌رسم که سرنوشت خانواده این شهید چه می‌شود. همسر و فرزندان او چگونه زندگی می‌کنند. من سریال شوق پرواز را با این نگاه ساختم. شهیدعباس بابایی به همسرش وصیت کرده بود بعد از من، تو باید فعالیت فرهنگی داشته باشی، زیرا توانایی‌اش را داری که او هم این کار را می‌کند. تازگی شنیده‌ام همسر ایشان نامزد شورای شهر شده، اما چون پول نداشته و جزو گروه‌های ائتلافی نبوده، انتخاب نشده و من اینجا پیشنهاد می‌کنم از ایشان به‌عنوان یک زن فعال و دارای دیدگاه استفاده کنند. بحث من این است که ما باید سعی کنیم رویکرد افراد را مبتنی بر واقعیت‌ها به تصویر بکشیم.

وی در ادامه می‌گوید: در زمان ساخت سریال شوق پرواز، خانواده این شهید بزرگوار هم به من اصرار داشتند کاری ارائه کنم که در آن دروغ نباشد. مثل کاری که یکی از همکارانم در «شهریار» ارائه کرد یا برخی کارهای دیگر که ساخته شدند و موجب اعتراض خانواده آنها شد.

صمدی خاطرنشان می‌کند: خدا را سپاسگزارم که هر جمعه که سریال شوق پرواز پخش می‌شد، خانواده این شهید به من پیامک می‌دادند و تشکر می‌کردند، ضمن این‌که شوق پرواز طی ده سال اخیر، بهترین سریال تلویزیون شناخته شده و من برای ساخت آن تشویق شده‌ام و جایزه گرفته‌ام، ولی من معتقدم نباید انگیزه‌ام را با مشکلات از دست بدهم. در ضمن اگر باز هم کاری در این‌باره پیشنهاد شود که با دیدگاه من سازگار باشد، قطعا می‌پذیرم و آن را خواهم ساخت.

او با اشاره به این که اصل در ساخته شدن یک سریال با مضمون دفاع مقدس، ماندگاری آن است، ادامه می‌دهد: امیدم این است که دوستانی به آنها پیشنهاد ساخت سریال یا سینمایی در ارتباط با زندگی‌نامه شهدا یا دوران دفاع مقدس ارائه می‌شود، به این نکته توجه کنند که ما از یک ثانیه خود خبر نداریم. بحث درباره این‌که صد میلیارد بگیریم یا کمتر فایده‌ای ندارد، اما آنچه از خود باقی می‌گذاریم باید قابل دفاع باشد، بنابراین باز هم تاکید می‌کنم مبالغه، اغراق، ریا و شعار عواملی است که به یک سریال دفاع مقدس لطمه می‌زند.

وی با اشاره به این‌که متاسفانه ما در بخش فیلمنامه‌نویسی در سینما و تلویزیون کماکان ضعف داریم، ادامه می‌دهد: باید توجه داشت از فیلمنامه بد نمی‌توان سریال خوبی ساخت. این درباره سریال‌های دفاع مقدس نیز صدق می‌کند. فیلمنامه سریال تلویزیونی شوق پرواز را فرهاد توحیدی همراه آقایان تراب‌نژاد و محمدنژادیان نوشته بودند و من نیز بر آن نظارت داشتم. ضمن این‌که از ابتدا با آنها قرار گذاشته بودم هر جا لازم بود در فیلمنامه دست ببرم و آنها هم قبول کردند و در نهایت نیز فیلمنامه‌نویسان از من راضی بودند و همین برای من بسیار ارزشمند بود. بنابراین باید گفت فیلمنامه در ثبت یک اثر ماندگار تلویزیونی بسیار موثر است و اگر فیلمنامه یک کار دفاع مقدس دارای ساختار درستی نباشد، کلید زدن آن کار اشتباه است. فیلمنامه باید از ابتدا منسجم باشد تا آنجا که به اصطلاح، مو لای درز آن نرود.

وی درباره بهترین سریال دفاع مقدس که طی سه دهه اخیر روی آنتن سیما رفته است، می‌گوید: من همه سریال‌های دفاع مقدس را ندیده‌ام، اما از بین آنها که دیده‌ام، «خاک سرخ» (ساخته ابراهیم حاتمی‌کیا) کاری بود که روی آن فکر شده بود.

جواد اردکانی:

نیازمند تولیدات بیشتری هستیم

جواد اردکانی، کارگردان سریال «نوشدارو» که در سینما نیز فیلم‌هایی با موضوع دفاع مقدس ساخته است، می‌گوید: متاسفانه سریال‌های زیادی با موضوع دفاع مقدس در طول این سال‌ها از تلویزیون پخش نشده و در این زمینه به تولیدات بیشتری نیاز داریم، زیرا به نظر من موضوع دفاع مقدس در تولیدات نمایشی تلویزیون جای کار بیشتری دارد.

وی نبود امکانات را معضل اساسی پیش روی تولیدات در این زمینه قلمداد می‌کند و می‌گوید: نکته مهمی که در ساخت آثار دفاع مقدس در سینما و تلویزیون وجود دارد، این است که اگر بخواهیم سریالی با این موضوع کار کنیم باید از نظر امکانات، تجهیزات نظامی و از نظر مالی، از این تولیدات حمایت جدی صورت گیرد و با دست خالی نمی‌توان کار طراز اولی در این زمینه ساخت. این‌گونه است که باوجود میل سازندگان، امکان عملی شدن بسیاری از ایده‌ها منتفی می‌شود. اگر می‌خواهیم تعداد تولیدات در حوزه دفاع مقدس افزایش یابد، باید ساز و کاری طراحی شود تا متن‌های قابل توجهی که در مرحله فیلمنامه بررسی‌های لازم روی آن صورت گرفته، با امکانات اجرایی مناسب همراه شوند.

اردکانی با بیان این‌که ما هم در فیلمنامه و هم امکانات و تجهیزات دچار ضعف هستیم، متذکر می‌شود: این ضعف‌ها باید برطرف شود. ما چه در سینما و چه در تلویزیون، در زمینه فیلمنامه ضعف جدی و آشکار داریم. البته گاهی هم فیلمنامه خوب در دسترس است، اما آنچه نوشته شده، قابلیت اجرا ندارد. به هر حال این یک واقعیت است که باید در هر دو زمینه کار جدی صورت گیرد.

اردکانی همچنین می‌گوید: در بین سریال‌های دفاع مقدس، «سیمرغ» (به کارگردانی حسین قاسمی جامی) کاری قابل قبول است؛ سریال پربیننده‌ای که در آن، هم ابعاد نظامی دیده شد و هم ابعاد شخصیتی بدرستی پرداخت شده بود. البته کارهای نسبتا خوبی هم مانند خاک سرخ (به کارگردانی ابراهیم حاتمی‌کیا) و شوق پرواز (به کارگردانی یدالله صمدی) هم داشتیم. من معتقدم کارهای باکیفیت‌تری هم در این حوزه می‌توان انجام داد، زیرا توان کارگردان‌های عرصه دفاع مقدس بالاتر از اینهاست.

عبدالله باکیده: سریال ناموفق
نتیجه موضوع و فیلمنامه بد است

عبدالله باکیده، کارگردان سریال «نبردی دیگر» نیز درباره سریال‌های دفاع مقدس می‌گوید: سریال‌های با مضمون دفاع مقدس، آنهایی موفق‌تر بوده‌اند که دارای تنوع موضوعی و شجاعت در انتخاب مضمون بوده‌ و در این زمینه حرف‌هایی برای گفتن داشته‌اند. سریال‌هایی که روایت موجود در آنها دارای جاذبه و نوآوری بوده و در آن با نگاهی درست به هشت سال دفاع مقدس پرداخته شده است.

این کارگردان ادامه می‌دهد: هرچند طی سه دهه گذشته ساختن سریال در این زمینه بسختی صورت گرفته و با موانعی هم همراه بوده است. با وجود این، سریال‌های خوبی هم با این مضمون ساخته شده که مورد توجه قرار گرفته است.

وی با اشاره به مختصات تولید سریال تلویزیونی با موضوع دفاع مقدس برای نسل جدید ادامه می‌دهد: اگر قرار باشد در این مورد دوباره دست به سریال‌سازی بزنیم باید موضوعاتی انتخاب کنیم که برای نسل جدید جاذبه داشته باشد، زیرا موضوعات رایج در سریال‌ها آنقدر تکراری شده که دیگر جایی برای پرداختن به آن موضوعات نیست. به نظرم شرایط مطلوب جایی رقم می‌خورد که دست‌اندرکاران تولید سریال‌های تلویزیونی در صداوسیما، اجازه ورود نگاه جدید در زمینه موضوعات دفاع مقدس را بدهد، زیرا تاکنون متاسفانه به این موضوع خوب نگاه نشده است. در ضمن این‌که باید توجه داشت اگر موضوع یک سریال جذاب نباشد، قطعا ناموفق خواهد بود.

باکیده همچنین به نگارش فیلمنامه و پرداخت قصه اشاره می‌کند و ادامه می‌دهد: نکته مهم در این نوع کارها فیلمنامه است که اساس کار به شمار می‌رود. باید توجه داشت این موفقیت در ارتباط با فیلمنامه‌ای است که نویسنده‌اش، قواعد فیلمنامه‌نویسی را رعایت کرده باشد و از نظر ریتم و ضرباهنگ، دیالوگ‌نویسی و ماجرانویسی حرفی برای گفتن داشته باشد. در برخورد با چنین فیلمنامه‌ای می‌توان گفت اگر موضوع دارای ویژگی‌های خاص خود باشد همراه با نوآوری، از وقتی نوشته می‌شود، می‌توان پیش‌بینی کرد کار خوبی ارائه خواهد شد. کاری که بیننده هم پیدا خواهد کرد و میزان مخاطبش را هم می‌توان تخمین زد. این کارگردان سینما و تلویزیون در ادامه می‌گوید: باید توجه داشت موضوع خوب به فیلمنامه خوب هم منجر می‌شود و فیلمنامه خوب شرط به وجود آمدن یک سریال موفق است. بر این اساس معتقدم ابتدا باید فیلمنامه خوب را نوشت و بعد کار را کلید زد.

باکیده در ادامه می‌گوید: در طول این سال‌ها، سریال‌های زیادی درباره دفاع مقدس ساخته شده است و یکی از بهترین‌ها را سریال خاک سرخ (به کارگردانی ابراهیم حاتمی‌کیا) می‌دانم.

نکته مشترک این سه کارگردان سریال‌های دفاع مقدسی، نبود فیلمنامه مناسب با این موضوع است که لازم است دست‌اندرکاران این‌گونه سریال‌ها و موضوعات به این مساله توجه ویژه داشته باشند.

سپیده حیدرآبادی