نمایشگاهی برای نقاشی‌های فراموش شده

طی سال‌های گذشته، خالقان این هنر کاملا ایرانی یکی یکی از میان ما رفته‌اند و تنها یادگاری‌شان تابلوهای به‌جا مانده از سبکی است که اکثر روزهای سال را در نگارخانه عقیلی نزد آخرین بازمانده خود جواد عقیلی، چشم به راه مخاطبان مانده‌تا شاید روزی نگاهی گیرا به خود داشته باشند یا مدیری آنها را برای نمایشگاه خود به امانت گیرد.

بخشی از این چند صد اثر که در قالب یک مجموعه نفیس در گالری عقیلی نگهداری می‌شود از هجدهم تیر به درخواست محمد قاسمی، مدیر نگارخانه فرهنگسرای معرفت به دیوارهای این نگارخانه آویخته شده‌تا گویای نقاشی قهوه‌خانه‌ای ایران باشد؛ نمایشگاهی که تا پنجم مرداد میزبان علاقه‌مندان به این هنر بود.

محمد قاسمی درباره این نمایشگاه می‌گوید: در این نگارخانه 19 اثر از آثار پیشکسوتان این سبک همچون زنده‌یادان حسین همدانی، حسن اسماعیل‌زاده، علی اکبر لرنی، محمد حمیدی، فتح‌الله قوللر آغاسی، محمد مدبر، حسین فراهانی و عباس بلوکی‌فر را در کنار آثاری از استاد جواد عقیلی آخرین بازمانده نقاشی قهوه‌خانه‌ای به نمایش گذاشتیم. درواقع استاد عقیلی مجموعه دار این آثار است و ما توانستیم این تعداد اثر را از ایشان به امانت بگیریم.

سبک از یاد رفته نقاشی ایران

قاسمی شناساندن سبک قهوه‌خانه‌ای به نسل جوان را دلیل برپایی این نمایشگاه می‌داند و ادامه می‌دهد: متاسفانه بسیاری از مردم از این سبک نقاشی شناختی ندارند؛ به طوری که در طول برگزاری نمایشگاه، مراجعه‌کنندگانی داشتیم که دیدن این آثار برایشان تازگی داشت. به همین دلیل شناساندن این نوع نقاشی و نیز زنده نگه‌داشتن یاد و خاطره استادان این هنر را به عنوان اهداف برپایی نمایشگاه در نظر گرفتیم.

قاسمی معتقد است این سبک نقاشی به‌واسطه این‌که در قدیم بیشتر در قهوه‌خانه‌ها به نمایش گذاشته می‌شد و جایی در منازل برایش نبود، از یادها رفته است، به طوری که امروزه نه در خانه‌ها و نه حتی در قهوه‌خانه نیز به‌واسطه تغییر فضا، اثری از آنها نیست.

جواد عقیلی آخرین بازمانده نقاشی قهوه‌خانه‌ای نیز با تائید منسوخ شدن این سبک از نقاشی می‌گوید: نقاشی قهوه‌خانه‌ای هنری صددرصد ایرانی بدون تاثیر از مکاتب اروپایی و امروزی است که نقاشان آن خود ساخته و خودجوش و به صورت مکتب ندیده دست به خلق آن زده‌اند.

این نقاش قهوه‌خانه‌ای می‌گوید: این نقاشی نسبت به دیگر سبک‌ها اقبال نداشته و حتی از سوی مدرنیست‌ها نیز تحقیر شده، در حالی که آثار این سبک همگی از دل برآمده‌اند. در صورتی که آثار مدرن، از دیگر آثار گوشه و کنار دنیا الهام گرفته‌اند.

وی می‌افزاید: متاسفانه تمام استادان این ژانر نقاشی فوت شده‌اند. من هم به‌واسطه داشتن بیماری آسم مدت‌هاست کاری انجام نداده‌ایم. البته در این سال‌ها مجموعه کاملی شامل 400 اثر از آثار قهوه‌خانه‌ای و دیگر کارها را در نگارخانه عقیلی جمع‌آوری و نگهداری کرده‌ام و هر زمان نگارخانه‌ای برای برگزاری نمایشگاه نیاز داشته به امانت داده‌ام.

نقاشی‌های 50 ساله قهوه‌خانه‌ای با روایتی از جنگ خیبر

19 اثری که در نگارخانه فرهنگسرای معرفت به نمایش درآمد به دوره‌های مختلف و موضوعات خاص مربوط است و البته از برخی از آنها نیز تاریخ دقیقی در دست نیست، به طوری که قاسمی می‌گوید: این آثار متعلق به دوره‌های تاریخی مختلف است و نمی‌دانیم هر اثر در چه برهه زمانی توسط هنرمند خلق شده است. به طور مثال یکسری از کارها متعلق به استاد آغاسی ـ که بنیانگذار نقاشی قهوه‌خانه‌ای است ـ‌ در این نمایشگاه به چشم می‌خورد. ایشان سال 47 فوت کرده‌اند و قطعا آثارشان که در نمایشگاه در معرض دید علاقه‌مندان بود متعلق به سال‌های حیات ایشان است.

مدیر نگارخانه فرهنگسرای معرفت همچنین درباره موضوعیت نمایشگاه آثار بزرگان نقاشی قهوه‌خانه‌ای ادامه می‌دهد: این نمایشگاه با موضوع رزمی و مذهبی برگزار شد به طوری که یکسری کارها از شاهنامه بود که موضوع حماسی دارد و یکسری نیز شمایل حضرت علی(ع) و جنگ خیبر و نیز انتقام مختار بود که اینها هم بعد مذهبی دارند.

عقیلی نیز درباره موضوع در نقاشی قهوه‌خانه‌ای می‌گوید: این نقاشی از متون مذهبی، حماسی و فرهنگ عامه تشکیل شده و برآمده از ادبیات و برگرفته از شاهنامه و سایر متون فارسی و نیز فرهنگ کوچه و بازار بود. به همین دلیل برای مردم ما بسیار آشناست. به عنوان مثال، بسیاری از نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای با موضوع قصص قرآنی، قهوه‌خانه، شب چله، داستان‌های متون فارسی همچون نظامی و شاهنامه
خلق شده‌اند.

جای خالی نقاشی قهوه‌خانه‌ای در موزه‌های دنیا

نقاشی قهوه‌خانه‌ای به اعتقاد بسیاری از هنرمندان این ژانر و محققان، سبکی کاملا ایرانی است که با آثار دوره قاجار نیز برابری می‌کند؛ در حالی که به‌واسطه عدم شناخت مخاطبان و حتی هنردوستان و مجموعه‌داران داخلی و خارجی هیچ‌گاه پایش به موزه‌ها و نمایشگاه‌های خارجی باز نشده است.

جواد عقیلی، پیشکسوت نقاشی قهوه‌خانه‌ای در این باره می‌گوید: آثار دوره قاجار سال هاست در موزه‌های معتبر دنیا به نمایش در آمده و با قیمت‌های گزاف به فروش رفته، در حالی که نقاشی قهوه‌خانه‌ای با وجود برابری با آثار این دوره هیچ وقت با چنین اقبالی روبه‌رو نشده است. وی ادامه می‌دهد: همه نقاشان، خوشنویسان و مجسمه‌سازان این شانس را داشته‌اند که آثارشان در حراج‌های خارجی و داخلی راه پیدا کند و با قیمت‌های کلان به فروش برسد، ولی متاسفانه این شانس به نقاشی قهوه‌خانه‌ای نرسیده که امیدوارم در آینده شرایط بهتری برای آن فراهم شود.

این استاد نقاشی می‌گوید: آثار نقاشی قهوه‌خانه‌ای تکرار شدنی نیستند و مطمئن هستم در آینده به آثار ماندگاری در حوزه نقاشی بدل خواهند شد و امیدوارم به‌واسطه جاذبه‌ای که این هنر کاملا ایرانی دارد در آینده پایدارتر از کارهای مدرنی باشد که تنها متعلق به یک فصل خاص هستند.

سحر طاعتی / جام​جم