بایدها و نبایدهای برنامه‌های معارفی سیما

در ضمن مسائل معرفتی به واسطه تاثیرات مستقیم و حضور موثری که در زندگی فردی و اجتماعی مردم دارند همواره به عنوان یک دغدغه مطرح هستند و بدیهی است رسانه ملی در این زمینه پیشگام‌تر از رسانه‌های دیگر باشد.

از سوی دیگر، مسائل معرفتی به دلیل نسبت مستقیمی که با تحولات اجتماعی و فرهنگی دارند همیشه با پرسش‌ها و دغدغه‌های تازه‌ای مواجه می‌شوند که باید پاسخ‌هایی قانع‌کننده به آنها داده شود، لذا ضرورت تولید انواع برنامه‌های معارفی از نمایشی گرفته تا مستند و ترکیبی همواره یک نیاز رسانه‌ای محسوب می‌شود و همین ضرورت، توجه به عوامل موثر بر جذابیت برنامه‌های معارفی را ایجاب می‌کند.

اتفاقا هیچ حوزه‌ای به اندازه بخش معارف نیازمند خلاقیت و نوآوری و کارهای جذاب رسانه‌ای نیست.

به همین دلیل، معاونت سیما بتازگی بر ضرورت تولید برنامه‌های دین‌محور با رویکرد جذاب تاکید کرده و خداباوری، مهدویت و فرهنگ انتظار، عدالت‌خواهی و حق‌طلبی، ایثارگری، آمادگی دفاعی و شهادت‌طلبی، قرآن و اهل بیت‌(ع) و خلیفه‌اللهی و کرامت انسان‌ها را از اولویت‌های آثار معارفی سیما برشمرده است.

واقعیت این است که برنامه‌سازی بویژه با موضوع معارف با توجه به مولفه‌ها و شاخصه‌هایی که برآن تاکید شده بسیار پیچیده و دشوار است و به توانایی و مهارت و دانش رسانه‌ای بالایی نیاز دارد.

قطعا شیوه‌های سنتی آموزش معارف که صرفا به سخنرانی ختم می‌شود در جامعه امروز دیگر پاسخگوی همه نیازها نبوده و جذابیت خود را از دست داده است، هرچند هنوز هم سخنوران و خطیبان توانا بویژه آنان که زبان و ادبیات نسل جدید را می‌شناسند، قدرت جذب مخاطبان فراوانی دارند.

نمونه‌اش شیوه بیان حجت‌الاسلام شهاب مرادی در برنامه «پارک ملت» است که علاوه بر دلنشین‌بودن بر مسائلی از حوزه دین و معارف اسلامی تاکید می‌کند که نیاز جامعه بوده و با ساختار و لوازم زندگی مدرن انطباق و سازگاری خوبی دارد.

نمونه بارزتر و مهم‌تر آن برنامه «درس‌هایی از قرآن» آقای قرائتی است که اکنون سه دهه از عمر آن می‌گذرد و یکی از ماندگارترین و پرمخاطب‌ترین برنامه‌های معارفی سیماست؛ برنامه‌هایی که جذابیت خود را بیش از هر چیز از توانایی و قدرت بیان سخنور آن می‌گیرد.

وقتی از برنامه‌های دینی در رسانه ملی صحبت می‌کنیم، صرفا نمی‌توانیم به اهمیت و ضرورت خود سوژه اکتفا کنیم و به وجوه رسانه‌ای آن کاری نداشته باشیم. برنامه‌های معارفی سیما نیز مثل هر برنامه دیگر تلویزیونی باید به جذابیت‌های رسانه‌ای مجهز باشد تا بتواند بیننده را راضی نگه دارد، بنابراین فرم به اندازه خود مضمون و محتوا در تولید این برنامه‌ها اهمیت دارد. فرم در اینجا صرفا دکوربندی و صحنه‌آرایی و نورپردازی نیست، بلکه بیش از اینها به شیوه و ساختار اجرایی برنامه برمی‌گردد؛ البته مضمون این جنس از برنامه‌ها نیز کمتر از فرم نیست.

انتخاب معارفی که با مسائل مبتلابه انسان معاصر آمیخته است، قطعا جذابیت رسانه‌ای بیشتری نسبت به مفاهیم کلی و کهن معارفی دارد. نقد و بررسی قرائت‌های مختلف از دین و دینداری و چگونگی دیندار بودن در جامعه مدرن امروزی، مساله اصلی نسل جوانی است که دغدغه دین دارد. اتفاقا معارف دینی به دلیل گستردگی سوژه و نزدیکی به زندگی از این قابلیت ذهنی برخوردار است که به موضوع عمومی بدل شود و طیف‌های مختلف و سطوح متنوع مخاطبان را دربر گیرد. برنامه‌های معارفی بویژه از نوع ترکیبی آن می‌تواند آنقدر جذاب باشد که حتی بیش از تولیدات نمایشی سیما مخاطب داشته باشد. مثلا در همین ماه رمضان گذشته برنامه ترکیبی مثل «شب‌های روشن» که از شبکه دو سیما پخش می‌شد، طبق نظرسنجی‌ها از سریال‌های مناسبتی ماه رمضان نیز مخاطبان بیشتری داشت.

ساختار و اجرای متفاوت یک برنامه معارفی نشان داد قابلیت‌ها و ظرفیت‌های کشف‌نشده زیادی در این حوزه وجود دارد که می‌تواند یک برنامه معارفی را به یک محصول جذاب رسانه‌ای بدل کند. کارشناسان رسانه‌ای و معارفی در یک هم‌اندیشی و همکاری متقابل می‌توانند عناصر و عوامل موثر بر تولید یک برنامه جذاب معارفی را بازخوانی و شناسایی کنند و به یک هم‌افزایی در این حوزه دست بزنند.یکی از عوامل بسیار مهم در جذابیت برنامه‌های معارفی حضور یک مجری آشنا با معارف و مسلط به فنون مجریگری است تا بتواند با بهره‌گیری از این دو توانایی به خلق یک برنامه جذاب دینی کمک کند.

علی درستکار، نمونه موفقی از یک مجری برنامه‌های معارفی در برنامه «این شب‌ها» بود که توانست مخاطبان زیادی را پای تماشای این برنامه بنشاند. فرم و شکل و روش‌های جذاب، بدیع و به دور از کلیشه، برخوردار‌بودن از برنامه‌ریزی کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت، اهتمام بایسته به مناسبت‌های طول سال و داشتن برنامه‌های جذاب و دیدنی، شناخت مسائل اساسی جامعه، شبهات و پاسخ به آنها، فرهنگسازی با هدف نهادینه‌کردن باورهای دینی، داشتن برنامه جامع و بلندمدت برای قرآن، نهج‌البلاغه و صحیفه سجادیه، توجه به حوزه فعالیت و ماموریت شبکه‌های مختلف سیما و ارتباط وسیع و گسترده با حوزه‌های علمیه و دانشگاه از دیگر خط‌مشی‌ها و ملاحظات برنامه‌های معارفی سیما بود که معاونت سیما بر آنها تاکید کرد.

واقعیت این است که برنامه‌های معارفی با بهره‌گیری از هرگونه تمهید و تدبیر رسانه‌ای باید بتواند نشاط و شادابی یک برنامه رسانه‌ای را حفظ کنند و مسئولان، برنامه‌های معارفی را برابر با ویژه‌برنامه‌های عزاداری و سوگواری ندانند؛ چرا که معارف یعنی شناخت و آگاهی و هر شناختی با نشاط همراه است.

سیدرضا صائمی