نقل ونبات ما نان وآب بعضی ها
می توان گفت ، تقریبا خانواده ای نیست که روزانه دارو مصرف نکند. دارو در نظام سلامت مردم جایگاهی ویژه دارد. به همین دلیل ، به دارو هم مثل نان و آب ، باید به عنوان یک مساله ملی نگاه شود.
دارو به عنوان یک نیاز اساسی همگانی ، کالای استراتژیک و محصول مشمول یارانه در کشورمان ، از ارزش و اهمیت ویژه ای برخوردار است.
سالانه میلیون ها دلار، برای خرید انواع مواد موثره و جنبی به منظور ساخت و تهیه دارو مصرف می شود، ولی با وجود تمامی برنامه ریزی ها، هنوز در بسیاری موارد با کمبود اقلام دارویی در کشور مواجهیم.
درست یا غلط، هر بیماری که به پزشک مراجعه می کند، از پزشک خود انتظار دارد برایش دارو تجویز کند. اگر چه این پندار کاملا نادرست است ، اما این خواسته به عنوان یکی از واقعیت های نظام سلامت کشورمان مطرح است.
موضوع دارو از مقوله های جذاب و پرطرفداری است که همیشه می توان درباره آن حرف زد، بدون آن که تکراری باشد: گرانی و کمیابی دارو، قاچاق دارو، مصرف بی رویه ،کیفیت و...صنعت دارویی کشور، مانند بسیاری صنایع دیگر پس از انقلاب دچار تغییر و تحولات جدی شد.
تا پیش از انقلاب ، تولید دارو در شرکتهای ملی ضعیف بود و اگرهم دارویی تولید می شد، تحت لیسانس در کمپانی هایی با مدیریت خارجی صورت می گرفت.
از سوی دیگر، واردات دارو یا مستقیما از سوی بنگاه های خارجی انجام می شد و یا به طور غیرمستقیم از سوی شرکتهای داخلی که سرمایه گذار اصلی آنها خارجی بود. با خروج خارجیان پس از پیروزی انقلاب ، این صنعت هم دچار تحول اساسی شد و «خودکفایی در تولید دارو» محور صنعت داروسازی کشور قرار گرفت.
هم اکنون 55 کارخانه فعال داروسازی در کشور وجود دارد که این کارخانه ها انواع داروها را با شکل های مختلف تولید می کنند و توانسته اند افزایش میزان تولید عددی داروی مورد نیاز کشور را از 25 درصد پیش از انقلاب به 97 درصد برسانند; اما با این که تعداد کارخانه های تولید دارو در کشور افزایش یافت ، رقابت میان این کارخانه ها از بین رفت.
نبود رقابت ،توسعه کارخانه های دارویی کشور را متوقف کرد و یکی از عواملی شد که کیفیت دارویی کشور رشد نکند. از طرفی ، با این که تعداد داروخانه ها از 2359باب در سال 1365به 5954باب در سال 1381افزایش یافته و همچنین تعداد داروهای تولید داخل از 16میلیارد عدد در سال به 25میلیارد عدد در سال 83رسیده است ، اما باز هم در بسیاری موارد بیماران به دلیل مواجه شدن با مشکل ، هنگام تهیه و دسترسی به داروهای مصرفی خود اعتراض دارند.
در این ارتباط، بیش از هر چیز باید به تجویز و مصرف بی رویه توجه کرد. تجویز و مصرف بی رویه دارو، از مهمترین مشکلات کشور است.
به دلیل اهمیت و تاثیری که استفاده غیراصولی از این کالا براقتصاد خانواده و روند درمان دارد، توجه به عوامل موثر بر آن ، بسیار ضروری است. استفاده نامناسب از داروها، علاوه بر پیامدهای مالی و اقتصادی ، باعث افزایش اثرات ناخواسته ناشی از مصرف آنها می شود و در نهایت ، خواص درمانی و مفید آنها را تحت الشعاع قرار می دهد.
به نظر می رسد، منطقی کردن تجویز و مصرف داروها، برای جلوگیری از مصرف بی رویه دارو و خسارت های مالی و جانی ناشی از آن اقدامی ضروری است. این موضوع در کشور تنها با هدف صرفه جویی اقتصادی دنبال نمی شود، بلکه فراتر از آن ، سلامت مردم و جلوگیری از عوارض داروها مدنظر است. در چرخه مصرف غلط دارو، 3جز پزشک ، بیمار و داروساز وجود دارد که هر یک به نوعی در افزایش مصرف دخیل اند.
حلقه اول ; مردم
تقریبا هر بیمار ایرانی که به پزشک مراجعه می کند، از وی انتظار تجویز دارو، بخصوص داروهای تزریقی و آمپول دارد و این تفکر غلط جا افتاده است که اگر مصرف چیزی سودمند است ، مصرف زیاد آن بسیار سودمند خواهد بود، اگر مصرف بجا و محافظه کارانه یک دارو سلامت را به شما بازگرداند، مصرف نادرست و زیاده از حد آن ، می تواند مشکلات وسیع و حتی مرگباری را به ارمغان آورد.
از سوی دیگر، متاسفانه مردم ما عادت به مصرف سرخود دارو و نیز داروهای به جا مانده از نسخه های قبلی دارند.
خود درمانی
یکی از بزرگترین معضلات فرهنگی بخش دارو، خوددرمانی است. درخواست داروی بدون نسخه در بیشتر موارد به دلیل نداشتن اطلاعات دارویی فرد مصرف کننده منجر به پدید آمدن عوارض جانبی متعدد در وی می شود.
بالا بودن نرخ ویزیت پزشک یا به عبارت بهتر، عدم استطاعت مالی افراد در پرداخت ویزیت ، شلوغ بودن مطب پزشک ، کامل ندادن یا مشابه دادن داروها از سوی داروخانه ها، موجود نبودن داروهای تجویز شده از سوی پزشک باعث می شود بیماران مستقیما به داروخانه مراجعه و تقاضای دارو بدون نسخه بر اساس تشخیص خود کنند، اما در پژوهشی که چندی پیش روی مراجعان داروخانه ها - که درخواست داروی بدون نسخه داشتند - صورت گرفته بود، دیده شد در 51 درصد موارد استفاده قبلی و بهبود و نیز وجود علایم مشابه ، در 6/20 درصد موارد، عدم استطاعت مالی برای پرداخت حق ویزیت ، در 3/8 درصد موارد امتناع از پرداخت حق ویزیت به دلیل تجویز مشابه از سوی پزشک ، در 7/4 درصد موارد خود تجویزی مطرح شد.
سایر پاسخها شامل وجود بازار دارویی آزاد ( 06/3 درصد)، دیکته به پزشک (3/2 درصد)، وخامت حال و ناتوانایی مراجعه به پزشک (2درصد)، به دلیل مسافر بودن (2درصد)، سهولت تهیه دارو بدون نسخه (7/1 درصد)،تحویل ندادن داروی کامل از سوی داروخانه ها (7/1درصد)، همراه نیاوردن نسخه (7/0درصد)، تحویل داروی مشابه باوجود نسخه پزشک (7/0درصد) بود.
این تحقیق بروشنی نشان می دهد که مردم اعتقاد دارند، می توانند به جای پزشک (یا بهتر از او) تصمیم بگیرند و طبابت کنند.
دریافت آسان دارو
داروسازان ، جزئ دوم این چرخه معیوب هستند، اگرچه آنان تجویز کننده دارو نیستند، ولی می توانند در مصرف بی رویه دارو دخالت داشته باشند.
براساس قانون ، داروسازان مجاز هستند برخی داروها را (پس از کسب اطلاعات لازم) به اندازه مصرف دو روز بدون نسخه در اختیار بیماران قرار دهند، به این ترتیب آنان می توانند با دقت نظر بیشتر جلوی مصرف بی مورد را بگیرند.
در حال حاضر بیشتر افراد در مراجعه اول یا دوم به داروخانه می توانند داروی مورد نظر خود را بدون نسخه و در تعدادی که مورد نظرشان است ، تهیه کنند.در داروخانه ها هنگام پیچیدن نسخه بیماران ، مبلغی به عنوان حق فنی از بیمار گرفته می شود که در ازای آن داروسازان باید نسخه را از نظر تداخل دارویی و... کنترل کنند و در صورت مشاهده موردی آن را به پزشک معالج بیمار اطلاع دهند.
همچنین باید در زمینه عوارض دارو و نحوه مصرف آن توضیحات لازم را به بیمار بدهند، اما در حال حاضر، داروسازان فقط به عنوان یک فروشنده در داروخانه ها کار می کنند و متاسفانه برخی از آنان تنها به فکر فروش بیشتر خود هستند.
تجویز بی دلیل
پزشکان ، حلقه بعدی درمان هستند. اگر نخواهیم نگاه صنفی به موضوع داشته باشیم ، بجرات می توان گفت پزشکان بیش از دیگران در ایجاد این نابسامانی مقصر هستند.
درکشور ما تجویز دارو بنا به دلایل بسیار، از روند اصولی تبعیت نمی کند. از مهمترین دلایل ، می توان به نبود نظام ارجاع و الگوی واحد ارائه خدمات درمانی ، جلب رضایت بیمار به هر صورت تحت عنوان مطب داری و برگزار نشدن دوره های منظم و کاربردی بازآموزی اشاره کرد.
میزان تجویز دارو در ایران 3برابر حد استاندارد سازمان بهداشت جهانی است.در حال حاضر، تجویز و مصرف سرانه دارو در بیشتر نقاط کشور بین 5/3 تا 4 قلم در هر نسخه و در برخی نقاط بین 7تا 8قلم داروست.
این درحالی است که میزان مصرف دارویی که سازمان بهداشت جهانی به طور متوسط بیان کرده است ، 5/1 قلم دارو در هر نسخه است. پزشکان به جای آن که خود فرهنگ سازی کنند، تحت تاثیر القای بیمار اقدام به نوشتن اقلام زیاد دارویی در نسخه می کنند.
دکتر رهبر مژدهی آذر، عضو سازمان نظام پزشکی با تایید تقاضای بیماران برای تجویز دارو می گوید: «عامل اصلی تجویز بیشتر دارو از سوی پزشکان ، تقاضای بیماران است ، زیرا احساس می کنند پزشکی که داروی بیشتری تجویز کند ، پزشک بهتر و حاذق تری است.»
سوال اصلی اینجاست که آیا پزشک باید تحت تاثیر بیمار و فقط به منظور کسب درآمد تن به این کار دهد.دکتر مژدهی آذر اعتقاد دارد پایین بودن تعرفه پزشکان و مشکلات معیشتی آنها موجب می شود برای جبران درآمد خود به تجویز بیشتر برای بیماران اقدام کنند. باز هم به یک حلقه معیوب دیگر رسیدیم.
گویا هر کس در این مملکت برای هر کاری یک توجیه قابل قبول دارد.دکتر حسن هویدا، رئیس انجمن پزشکان عمومی توجیه جالبی دارد و می گوید: پزشکان معمولا به دنبال تقاضای بیماران در خصوص نوشتن داروی بیشتر ، وادار می شوند داروی بیشتری بنویسند بنابراین عمده این مشکل از سوی خود بیماران است!
هر ایرانی ، 11 آمپول
طبق اعلام وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشکی در حال حاضر برای حدود 50 درصد بیمارانی که به پزشک مراجعه می کنند، داروی تزریقی تجویز می شود، حال آن که این میزان در کشورهای در حال توسعه و یا کمتر توسعه یافته حداکثر 20تا 25درصد است.
مصرف سرانه اشکال تزریقی داروها در ایران حدود 11عدد است و این در حالی است که میانگین سرانه مصرف اشکال تزریق داروها در سایر کشورهای در حال توسعه 4/3 گزارش شده.
بررسی نوع داروهای تزریقی مصرف شده در ایران نشان می دهد که اغلب این داروها ویتامین ها و داروهای مسکن هستند. برپایه این خبر، در سال 1381 حدود 200 میلیون عدد از اشکال تزریقی مانند ویتامین ب کمپلکس ، ویتامین ب 12، دگزامتازون ، جنتامایسین ، بتامتازون ، متوکلوپرامید، هیوسین ، دیکلوفناک و دیازپام مصرف شده است.
گفتنی است ، باتوجه به روند نگران کننده و صعودی تجویز مصرف اشکال تزریقی داروها در ایران و خطرات ناشی از آن همراه با تحمیل هزینه های غیر ضروری درمانی به کشور، ضروری است اقداماتی به منظور کاهش مصرف غیر منطقی و اشکال تزریقی داروها انجام شود.
کیفیت به جای کمیت
کمیته علمی تجویزو مصرف منطقی دارو به عنوان بخشی از سیستم نظارت بر درمان با هدف کلی بهینه سازی مصرف دارو و ارتقای کیفیت ارائه خدمات درمانی در راستای مهمترین هدف وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشکی که تامین و ارتقای سلامت مردم جامعه است ، از آذر ماه سال 76 در حوزه معاونت درمان و دارو ، شروع به فعالیت کرد.
هدف اصلی کمیته ترویج تجویز و مصرف منطقی دارو ، افزایش کیفیت درمان است. در این راستا، مصرف بهینه و منطقی دارویی برای کاهش عوارض ناخواسته دارویی ، کاهش هزینه ها و جلوگیری از بروز کمبودهای دارویی امری ضروری است.
چه باید کرد؛
تجویز دارو، بحث بین بخشی است و در این کار، همه دستگاه های مرتبط باید مشارکت و فرهنگ سازی کنند. در حوزه تجویز و در خصوص برخورد با پزشکانی که تعداد اقلام داروی تجویزی آنها زیاد است ، باید یک بحث آموزشی مورد توجه قرار گیرد که این امر، در درجه اول به وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشکی و چگونگی آموزش پزشکان مربوط می شود و در مرحله دوم ، وظیفه سازمان نظام پزشکی به عنوان متولی پزشکان است.
موضوع دیگر، بررسی نسخه ها از حیث تعدد اقلام دارویی است که این کار به عهده بیمه هاست ، ولی استمرار روند کنونی نشان می دهد هیچ اقدامی از سوی متولیان امر، چه در خصوص آموزش پزشکان و چه در زمینه بررسی نسخه ها صورت نگرفته است. تنها محدود کردن پزشکان برای حل این مشکل کافی نیست.
متاسفانه مردم ما عادت به مصرف داروی زیاد و سر خود دارند و با توجه به تبلیغات زیاد و نادرست ، عملا به سمت مصرف داروهایی با ظاهر زیبا، ولی بی محتوا تشویق می شوند. به علت نقش ضعیف داروسازان در چرخه درمانی ، عملا این فرهنگ غلط تقویت می شود.
مسوولان باید با فرهنگ سازی و تبلیغات صحیح ، مردم را نسبت به این اشتباه و ضرر و زیانهای مصرف داروی زیاد آگاه کنند.
رسانه ها باید زیان های مصرف زیاد دارو و عوارض حاصل از این نوع مصرف بی رویه را به مردم گوشزد کنند تا این عادات غلط فراموش شود و این مساله اقدام مهمی در راستای مصرف صحیح و منطقی دارو خواهد بود.
با ایجاد فرهنگ صحیح مصرف دارو در میان مردم و ساماندهی وضعیت موجود تجویز دارو در کشور، می توان ضمن جلوگیری از بروز بسیاری کمبودهای دارویی ، کیفیت درمان بیماران را افزایش داد و سبب کاهش هزینه ها وعوارض ناخواسته دارویی شد.در کنار آن ، امید است با همکاری بیشتر پزشکان و داروسازان متعهد و مسوول ، جامعه ای سالم تر و شاداب تر داشته باشیم.
علی اخوان بهبهانی 
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پشت پرده اتاقهای دود و طلسـم
