ساختمان‌های شیشه‌ای در کابوس زلزله

شاید شما هم در برخی مناطق شهر ساختمان‌های بزرگی را دیده‌اید که در تمام یا بخش زیادی از نمای آنها شیشه به کار رفته است، ساخت و سازهای در حال ساخت که مالکان آنها نمای آماده‌ای از آن را روی بنر مقابل ساختمان نصب کرده‌اند، نشان می‌دهد سطح غالب نمای سازه، شیشه خواهد بود.

این ساختمان‌ها در صورت تخریب به هر دلیلی نه فقط امنیت جانی ساکنان آن بلکه رهگذرانی را که اطراف این ساختمان‌ها در تردد هستند نیز به طور جدی تهدید می‌کنند. همه این مشکلات در کنار انتقاداتی که از لحاظ ایجاد نازیبایی در منظر شهری به ساختمان‌های شیشه‌ای وارد می‌شود، موجب شده در این سال‌ها همواره دیدگاه‌های موافق و مخالفی درباره ساخت و سازهای با نمای شیشه‌ای در شهر‌ها مطرح باشد. موافقان همان مالکان این ساختمان‌ها هستند که معتقدند نمای شیشه‌ای ساختمان را زیبا می‌کند و مخالفان درباره خطرآفرین شدن این ساختمان‌ها هنگام زلزله هشدار می‌دهند.

پیش‌بینی‌ها از وقوع اتفاقات تلخ هنگام وقوع زلزله خبر می‌دهند؛ تخریب درصد قابل توجهی از ساختمان‌های شهر، زیر آوار ماندن بسیاری از شهروندان، مرگ حتمی 60 درصد زیرآوار ماندگان در دو ساعت اول و... .

اما در این میان ساختمان‌های شیشه‌ای مانند یک بمب ساعتی عمل خواهند کرد! عابران پیاده و رهگذرانی که بیرون از ساختمان‌ها و در فضای شهر در رفت و آمد هستند، رانندگانی که درون خودروهایشان در ترافیک قفل شده خیابان محبوس شده‌اند و... با قرار گرفتن در معرض بارانی از خرده شیشه‌های کوچکی که در هوا پخش می‌شود یا تکه‌های بزرگی که از آن بالا بر سر و صورت عابران سقوط می‌کند، تصویر خونین و مرگباری را تداعی می‌کند که حتی فکر کردن به آن هم آزاردهنده است.

با وجود این هشدارها، موانع قانونی و نبود توجیه اقتصادی استفاده از نمای شیشه‌ای، این شیوه از اجرای نما در ساخت و سازهای کلانشهرها بویژه تهران روز به روز طرفداران بیشتری پیدا می‌کند، این در حالی است که متاسفانه نمای شیشه‌ای اجرا شده، استانداردها و تمهیدات ایمنی لازم را ندارد.

از همین رو کارشناسان استاندارد و مسئولان شهری نیز با نگرانی از خطراتی که ساختمان‌های دارای نمای شیشه‌ای جان شهروندان را هنگام وقوع حادثه‌ای همچون زلزله تهدید می‌کند، بارها در این زمینه به فعالان حوزه ساخت و ساز هشدار داده‌اند.

شیشه‌هایی که در صنعت ساخت و ساز بسیاری از کشورهای دنیا مورد استفاده قرار می‌گیرد اگر به هر نحوی بشکند، خطرات کمتری برای ساکنان ساختمان داشته و کمتر فاجعه به بار می‌آورد، به طوری که در صورت تماس با افراد، جراحت کمتری ایجاد می‌کند و در برابر بسیاری از ضربات وارده مقاوم‌تر است.

این موارد موجب شد که براساس مصوبه شورای شهر تهران، استفاده از شیشه در نمای ساختمان‌ها قانونمندتر شده و مالکانی که در ساخت و سازهای خود بیش از 40 درصد نمای شیشه‌ای به کار ببرند باید جریمه بپردازند.

به اعتقاد کارشناسان شهرسازی، هوای گرم و خشک ایران و تهران و میزان بالای تابش نور نیز یکی از دلایلی است که استفاده از نماهای شیشه‌ای به میزان زیاد در ساخت و سازهای شهری را زیر سوال می‌برد و انعکاس نور درونی و بیرونی برای مناطقی با این نوع آب و هوا و تابش نور مطلوب نیست. استان تهران با عرض جغرافیایی 5‌/‌34 تا 20‌/‌36 شمالی در بیش از دوسوم روزهای سال آفتابی است، برای چنین اقلیمی استفاده رو ‌به افزایش شیشه در نمای ساختمان، با هیچ منطقی سازگار نیست و نبود قوانین محدود‌کننده در استفاده از این ماده ساختمانی نتیجه‌ای جز اتلاف انرژی نخواهد داشت.

اطلاعات به دست آمده از ایستگاه‌های هواشناسی بیانگر این است که میانگین ساعات آفتابی استان تهران بین سال‌های 1350 تا 1380 حدود 2899 ساعت بوده است؛ (یعنی بیش از دوسوم روزهای سال)، هر چه از پایتخت به سمت جنوب کشور برویم این روزها بیشتر می‌شود و بنابراین استفاده از سطح وسیع شیشه در ساختمان‌ها در شهری با ویژگی‌های تهران با میانگین زیاد روزهای آفتابی، صرف‌نظر از منظر زیبایی‌شناسی، نتیجه‌ای جز گرم شدن بیش از حد ساختمان نخواهد داشت.

هرچند از نظر زیبایی شناختی نیز کارشناسان مواردی را مطرح می‌کنند که قابل توجه است. آنها معتقدند براساس عامل زیبایی‌شناسی بنایی که یکنواختی آزاردهنده نداشته باشد و تنوع و یکپارچگی در آن خودنمایی کند از مطلوبیت بیشتری برخوردار است؛ در حالی که بناهای تمام شیشه علاوه بر این که تناسب بصری ندارد، خشک و بی‌روح به‌نظر می‌رسد که حتی با انعکاس نور از طریق شیشه عابران را آزار می‌دهد.

شورای شهر تهران یازدهم مهر 1385، بخش‌هایی از لایحه‌ای را تصویب کرد که به موجب آن نمای ساختمان‌ها بویژه نماهای شیشه‌ای بیش از چهار طبقه باید مطابق مقررات ملی ساختمان و ضوابط صرفه‌جویی در مصرف انرژی و مبحث زلزله و هویت بخشی سیمای شهری طراحی و اجرا شود.

براساس ماده یک این لایحه، شهرداری موظف شد برای تمام بناهای پنج طبقه و بیشتر یا بناهای بالاتر از 2000 مترمربع زیربنا و تمام ساختمان‌های عمومی که متقاضی استفاده از نمای شیشه‌ای (بیش از 40 درصد سطح نما) در هر طرف از سطوح نمایان ساختمان هستند مقررات مربوط ازجمله مقررات ملی ساختمان و مباحث 3، 5، 18 و 19 و مبحث زلزله را اعمال کند.

به موجب این مصوبه متقاضیان صدور پروانه ساختمان برای ساختمان‌های شیشه‌ای (بیش از 40 درصد سطح نما) ملزم به ارائه مدارک مورد نیاز ازجمله نقشه‌های معماری شامل پلان‌ها و نما‌ها از تمام جبهه‌های نمایان ساختمان به واحد صدور پروانه ساختمان شهرداری‌های مناطق شده‌اند. مالکان موظف شده‌اند نقشه‌ها و چک فهرست‌های تکمیل شده را که به تائید و امضای مهندسان معمار و محاسب رسیده است، به شهرداری ارائه کنند و مهندسان معمار و محاسب نیز موظفند ضوابط ملاک عمل شهرداری و مقررات ملی ساختمان ازجمله مباحث 3، 5، 18و 19 و مبحث زلزله را در نقشه و چک‌ فهرست‌ها کنترل و تائید کنند.

در این لایحه که گفته می‌شد از نظرات کارشناسی اساتید دانشگاه مرکز تحقیقات مسکن، سازمان بهینه‌سازی‌ سوخت و معاونت شهرسازی شهرداری نیز استفاده شده، بحث اتلاف انرژی مربوط به جداره و پنجره ساختمان‌ها و بحث نماها در کنار هم دیده شده است.

اعضای شورای شهر تهران تأکید داشتند براساس این لایحه هیچ مالکی بدون اجازه شهرداری امکان ساخت نمای شیشه‌ای را ندارد و تمام نماهای شیشه‌ای با اجازه شهرداری‌ها ساخته می‌شود. آنها ناپایداری در برابر زلزله، آتش‌سوزی و افزایش مصرف انرژی را مهم‌ترین معایب استفاده از نمای شیشه‌ای در ساخت و سازهای شهری می‌دانند. با مصوبه شورای شهر تهران، مسئولان شهرداری همچنان در برخورد جدی با شهرداران مناطقی که در حوزه استحفاظی آنها، ساختمان‌های دارای نمای شیشه‌ای احداث می‌شود، تاکید دارند.

در سایت معاونت شهرسازی شهرداری تهران برای اطلاع‌رسانی به افرادی که مجوز ساخت و ساز دارند، آمده است: استفاده از شیشه در بیش از 40 درصد نمای ساختمان، غیرمجاز است. همه ساختمان‌هایی که مجوز ساخت آنها از سال 88 به بعد صادر شده مشمول مقررات «ممنوعیت به‌کارگیری بیش از 40 درصد از نمای ساختمان‌ها در قالب شیشه» خواهند بود و اگر این مقررات رعایت نشود مسئولیت آن متوجه شهردار و معاون شهرسازی آن منطقه است.

مصوبه شورای شهر تهران هرچند تکلیف استفاده از نماهای شیشه‌ای در ساخت و سازهای شهری را روشن کرده و شهرداری هم بر اجرای بی‌چون و چرای این مصوبه تاکید دارد، اما در اجرا، کار آن طور که انتظار می‌رود هم پیش نمی‌رود.

شورای شهری‌ها از این که برخلاف مصوبه موجود همچنان ساخت و سازهای با نمای شیشه‌ای در پایتخت رو به افزایش است ابراز نگرانی کرده و این موضوع را ناشی از بی‌توجهی شهرداری به اجرای دقیق این مصوبه می‌دانند.

پروین احمدی‌نژاد در پانصد و هفتمین جلسه شورای شهر و در تذکری از بی‌توجهی شهرداری به مصوبه شورای شهر مبنی بر ممنوعیت استفاده از نماهای شیشه‌ای در ساخت و سازهای شهری انتقاد کرد.

احمدی‌نژاد تصریح کرد: ممنوعیت استفاده از نماهای شیشه‌ای و کامپوزیت در ساختمان‌ها تصویب شده است، اما همچنان شاهد نماهای شیشه‌ای در ساختمان‌ها هستیم.

به گفته وی، نماهای شیشه‌ای که در ساختمان‌ها استفاده می‌شود خطرات بسیاری در زمان زلزله و آتش‌سوزی دارد و هر کدام از این قطعات شیشه می‌تواند برای شهروندان مشکل‌ساز شود. عضو شورای شهر تهران در ادامه به وضع ساختمان سابق «پرچم» در مجاورت مسجد فخر‌آباد اشاره کرد و گفت: متأسفانه نمای این ساختمان نیز شیشه‌ای شده و این در حالی است که این ساختمان با مشارکت شهرداری در حال احداث است.

احمدی‌نژاد اظهار امیدواری کرد قبل از اتمام این ساختمان این موضوع از سوی شورای شهر پیگیری و در صورت لازم برای متوقف کردن نمای شیشه‌ای این ساختمان به شهرداری اعلام شود. شورای شهری‌ها از بی‌توجهی شهرداری به مصوبه ممنوعیت استفاده از شیشه در نمای ساخت و سازهای شهری معترض هستند، مسئولان شهرداری تاکید می‌کنند مصوبه شورا را مو به مو اجرا می‌کنند و با تخلفات ساختمانی در این زمینه برخورد می‌شود. در این میان حساب و کتاب‌ها چه از نظر اقتصادی، چه از بعد زیبایی منظر شهری و چه از بابت خطرساز شدن آن هنگام لزله به یک جواب می‌انجامد؛ این که باید دور ساختمان‌های شیشه‌ای خط قرمز کشید.

با همه اینها ساختمان‌های شیشه‌ای همچنان در سایه بی‌توجهی به این همه نگرانی قد می‌کشند تا در هنگام وقوع زلزله‌ای که مدت‌هاست خبر آمدنش را می‌دهند، مانند یک بمب ساعتی عمل کند.