کلسترول؛ مضری که حیات‌بخش است

چند نوع چربی خون داریم و این نوع چربی‌ها چگونه ایجاد می‌شوند؟

در حال حاضر دو نوع چربی خون به نام کلسترول و تری گلیسیرید داریم. تری گلیسیرید، همان چربی‌ای است که در غذا وجود دارد. اگر کالری زیادی وارد بدن شود، بدن مقدار کالری اضافی را به تری گلیسیرید تبدیل کرده و در سلول‌های چربی ذخیره می‌کند. چاقی و اضافه وزن، بی تحرکی، سیگار کشیدن، مصرف الکل و داشتن رژیم غذایی سرشار از کربوهیدرات از عوامل افزایش‌دهنده این نوع چربی در خون است. افزایش این چربی در خون می‌تواند سرخرگ‌ها را مسدود کند و به پانکراس آسیب برساند. همچنین دو نوع کلسترول به نام لیپو پروتئین با تراکم بالا (HDL) و لیپو پروتئین با تراکم پایین (LDL) داریم. کلسترول HDL کلسترول خوب نامیده می‌شود زیرا وجود مقادیر کافی از این کلسترول در بدن، خطر حمله قلبی را در فرد کاهش می‌‌دهد. کلسترول LDL اغلب کلسترول بد نامیده می‌شود زیرا افزایش مقدار این کلسترول با افزایش خطر بیماری قلبی، حمله قلبی و سکته مغزی ارتباط دارد. این کلسترول به همراه مواد دیگر پلاک‌هایی را درون دیواره شریان تشکیل می‌دهد که با ایجاد انسداد، جریان خون را دچار محدودیت می‌کند.

معمولا افزایش چربی‌های خون در افراد ساکن روستاها که حتی از چربی‌های اشباع شده استفاده می‌کنند کمتر دیده می‌شود، زیرا این افراد به موازات میزان فعالیت خود کالری می‌سوزانند اما متاسفانه میزان افزایش چربی خون در جوامع صنعتی و شهری به دلیل گسترش رفاه و عدم بی‌تحرکی و استفاده از غذاهای پرکالری و فست فود بویژه درسنین جوانی و نوجوانی افزایش یافته است. به عنوان مثال امروزه نوشابه‌های گازدار بیش از ماست، دوغ، سبزی و آب در سفره غذایی دیده می‌شود یا روزانه آبمیوه‌های مصنوعی و انواع و اقسام بستنی‌ها و شکلات‌ها و نوشابه‌های انرژی‌زایی مصرف می‌شود که همگی انرژی مازادی در بدن ایجاد می‌کند که خود باعث بروز بیماری می‌شود.

میزان چربی خون در افراد با گروه سنی مختلف، متفاوت است اما در مجموع حداکثر میزان طبیعی تری‌گلیسیرید برای افراد بالغ 50 تا 150 میلی گرم و میزان کلسترول تا 210 میلی‌گرم است. این میزان در خانم‌ها و آقایان تفاوت چندانی ندارد.

گاهی دیده می‌شود بسیاری از بیماران با مشاهده علائمی همچون سردرد، گرما یا سوزش کف پا، خارش و تعریق برای انجام تست چربی خون به پزشک معالج مراجعه می‌کنند. در صورتی که بالا بودن چربی خون علائم بالینی و ظاهری، همانند قند خون که با عطش زیاد، پرنوشی، ادرار زیاد و کاهش وزن همراه است، ندارد بنابراین یک بیمار می‌تواند حتی با داشتن تری‌گلیسیرید بالای 2000 و3000 هیچ گونه علائم بالینی نداشته باشد. فقط می‌توان این علائم را در بیمارانی که با درد شکم به علت ابتلا به التهاب پانکرانس یا تصلب شرائین به بیمارستان مراجعه می‌کنند، تشخیص داد.

خیر. استرس، فکر و خیال شاید در بروز بیماری‌هایی مانند افزایش و نوسانات فشار خون و قند خون نقش داشته باشد، اما هیچ‌ تاثیری در افزایش چربی خون ندارد.

بله. همان‌گونه که سندرم متابولیک و چاقی، پیش‌زمینه ابتلا به کبد چرب است، می‌تواند احتمال ابتلا به دیابت نوع 2 که دیابت بالغین است را زیاد کند، زیرا کبد جایگاه ذخیره قند خون است و چنانچه اختلالی در سلول‌های آن پیش بیاید، موجب ایجاد این بیماری خواهد شد. بنابراین چنانچه برای درمان بموقع این بیماری اقدام نشود، علاوه بر دیابت نوع 2، افزایش فشار خون، حوادث قلبی عروقی و مغزی نیز می‌تواند در این افراد به وجود آید.

بله. مصرف آجیل مانند بادام و گردو به صورت خام تا حدود 75 گرم می‌تواند در تنظیم چربی خون نقش بسزایی داشته باشد، اما اگر آجیل به صورت بوداده مصرف شود، نتیجه عکسی به همراه خواهد داشت.

در حال حاضر تخلیه چربی تری‌گلیسیرید و کلسترول از پارانشیم سلول‌های کبدی مهم است که باعث فیبروز کبدی می‌شود. گاهی بیماران به اشتباه تصور می‌کنند با مصرف آبغوره یا سرکه که حلال چربی هستند، می‌توانند باعث کاهش چربی‌های خون خود شوند، در صورتی که این مواد به دستگاه گوارش آسیب می‌رساند و تاکنون ادله علمی در این خصوص ارائه نشده است.

برای پایین آوردن چربی‌های خون تری‌گلیسیرید و کلسترول در افراد چاق و حتی افرادی که نمای توده بدن طبیعی دارند، نیازمند اصلاح رژیم غذایی هستیم. این رژیم غذایی برای هر شخصی متفاوت است؛ مثلا میزان کالری دریافتی روزانه یک کارگر که فعالیت بیش از حد دارد، با فردی که پشت میز می‌نشیند، بسیار متفاوت است. اصولا رژیم غذایی بر 3 پایه و اساس استوار است. در این رژیم باید 20 تا 30 درصد مواد پروتئینی، 45 تا 55 درصد کربوهیدرات (منظور قندهای ساده نیست؛ بلکه فرآورده‌هایی از مواد قندی شامل قندهای چندظرفیتی یا پلی‌ساکارید‌هاست) باشد و باقیمانده انرژی از چربی‌ها تامین شود. وقتی صحبت از رژیم غذایی کم‌چرب می‌کنیم، یعنی یک رژیم غذایی که حاوی چربی‌های ترنس یا چربی‌های غیراشباع باشد. بنابراین بهتر است 15 تا 20 درصد چربی موجود در مواد غذایی انسان به جای چربی‌های حیوانی یا اشباع شده از روغن‌های مایع تامین شود.

همچنین باید از روغن‌های مایعی مانند آفتابگردان، ذرت، کانولا که درصد جذبش در دستگاه گوارش پایین‌تر است، استفاده کنیم. در ضمن بهتر است میزان کالری مواد غذایی که در طول روز مصرف می‌شود مانند چیپس، پفک، اسنک‌ها و سس مایونز کمتر شده و از لبنیات پرچرب و گوشت قرمز پرهیز کرده و بیشتر از سبزی‌ها، ویتامین‌ها، لبنیات کم‌چرب و گوشت سفید استفاده کنیم تا با این رژیم غذایی و انجام فعالیت‌های بدنی و تحرک بتوانیم نخستین گام را برای کاهش این چربی‌ها برداریم. گام دوم کاهش میزان چربی خون، استفاده از داروهای پایین‌آورنده چربی است. مسلما بیماران بدون تجویز پزشک معالج نباید از این داروها به طور سرخود یا براساس تبلیغات ماهواره‌ای استفاده کنند. گاهی در تبلیغات رسانه‌های برون‌مرزی از داروهایی تحت عنوان کپسول‌های چربی‌سوز یاد می‌کنند که متاسفانه عملکرد این کپسول‌ها هیچ‌گونه پایه و اساس علمی ندارند. بنابراین بیماران باید به این مسائل هوشیارانه بیندیشند و گول این تبلیغات را نخورند.

فرزانه صدقی