رونق نمایشگاه؛ کسادی کتاب‌فروشی‌ها

آن دسته از کتابفروشانی که همیشه از فروش کم کتاب ناراضی‌اند، در ایام نمایشگاه‌ها وضعیت شغلی‌شان بهبود می‌یابد؟ آنها که با خلاقیت و کسب مهارت‌های معرفی، فروش کتاب و... از شغلشان راضی‌اند، در ایام نمایشگاه‌ها اوضاعشان بهتر می‌شود یا تا اندازه‌ای افت می‌کند؟ وقتی از کتابفروش‌ها این سوال‌ها را می‌پرسم، با جواب‌های متفاوتی مواجه می‌شوم که هر کدام شنیدنی است و قابل تامل.

در غرب تهران، شهر کتاب بوستان قرار دارد که از کتابفروشی‌های موفق است و در نوع خودش شهرت هم دارد. نرگس غلامی، صندوقدار این مجموعه، با اشاره به فروش بالای کتاب‌هایشان می‌گوید: به نظرم مردم در ایام نمایشگاه، بسیار کتابخوان می‌شوند و بیشتر از همیشه کتاب می‌خرند. انگار فکر می‌کنند این یکی از بهترین زمان‌های خرید کتاب است. به همین دلیل است که در این ایام میزان فروش ما بالاتر هم می‌رود.

این نکته جالب است. فکرش را بکنید ما طی سال در یک ماه خاص بیشتر از بقیه ماه‌ها کتاب بخریم و بخوانیم! همان طور که در بعضی فصل‌های خاص سال خریدهای خاص داریم. انگار اردیبهشت بیش از دیگر ماه‌ها مردم را به یاد کتاب می‌اندازد.

در مقابل این نظر، کتابفروشی‌های دیگری معتقدند میزان فروش کتاب‌هایشان افت می‌کند. حمید زمان خوانی، از مسوولان کتابفروشی نیما، به فروش کمتر کتاب‌ها اشاره می‌کند و می‌گوید: در این ایام به وضوح میزان فروش کتاب بخصوص در زمینه کتاب‌های عمومی مثل رمان، روانشناسی و... و همچنین کتاب‌های آموزشی کاهش پیدا می‌کند.

زمان‌خوانی معتقد است وضعیت فروش کتاب‌های آموزشی متاثر از چند عامل است. نخست آن که تعدادی از دانش‌آموزان در فصل امتحانات هستند و دیگر فرصتی برای رفتن به نمایشگاه کتاب، انتخاب کتاب و خرید کتاب ندارند. دوم آن که چون نمایشگاه کتاب در بخش ناشران آموزشی تخفیف می‌گذارد، بنابر این، عده‌ای از دانش‌آموزان تمام خرید کتاب‌های کمک آموزشی پایان آن سال و سال‌های بعدشان را به نمایشگاه موکول می‌کنند. از این نظر کتابفروشی‌هایی که بخش عمده کارشان وابسته به فروش کتاب آموزشی است، در این ایام دچار رکود نسبی می‌شوند.

مجید دلدار، مدیر کتابفروشی انتشارات هاشمی خیابان پاسداران، اگرچه تقریبا از فروش خوب و عادی کتاب طی سال راضی است، اما ایام نمایشگاه را وقفه‌ای در روند فروش خود می‌داند و می‌گوید: میزان فروش ما در مدت نمایشگاه از 30 تا 40 درصد کاهش پیدا می‌کند. این اتفاق حتی در کتاب‌های کمک آموزشی هم رخ می‌دهد. زیرا تبلیغ تخفیف‌های 20 تا 30 درصدی نمایشگاه و بخصوص ارائه بن کارت‌های بانک صادرات موجب می‌شود بسیاری از خریداران به سمت نمایشگاه کتاب سوق پیدا کنند. هرچند یک عده از مشتریان به خاطر شلوغی، گرمای زیاد، نبود تهویه مناسب در سالن ها، زیاد بودن مسافت‌ها و... از تخفیف‌ها صرف نظر کرده و باز هم از کتابفروشی‌ها خرید می‌کنند.

اگرچه نظرات درباره آمار فروش کتابفروشی‌ها متفاوت است، ولی در هر صورت جنبش و هیاهوی برگزاری نمایشگاه کتاب تهران را می‌توان به کتابفروشی‌ها هم انتقال داد، مثلا از طریق تخفیف دادن. البته این مساله بیشتر برای کتابفروشی‌هایی میسر است که انتشارات هم دارند. ولی در جایی مثل کتابفروشی بوستان، عملا این کار ممکن نیست.

صندوقدار این مجموعه می‌گوید: ما در ایام نمایشگاه تخفیف نمی‌گذاریم، زیرا بیشتر کتاب‌هایمان با قیمت ثابت به ما عرضه می‌شود و جایی برای چنین کاری نیست. مگر این که خرید کسی بالای 100 هزار تومان باشد یا این که در موارد خاصی مدیریت اجازه چنین کاری بدهد. ولی چون خود به خود در ایام نمایشگاه میزان فروشمان بالاتر می‌رود، عملا نیازی به چنین اقداماتی نداریم.

در کتابفروشی هاشمی هم خبری از تخفیف نیست. مسوول آن می‌گوید: تخفیف برای یک سری از مشتریان اصلا مساله مهمی نیست. به همین دلیل است که حتی بعضی مشتریان به نمایشگاه کتاب نمی‌روند، زیرا به دنبال تخفیفش که نیستند، حوصله شلوغی و تلاش زیاد برای پیدا کردن کتاب خاص خود را هم ندارند. ما در این ایام، مشتری‌های کتابخوان خودمان را از دست نمی‌دهیم. برای دیگر مشتری‌ها هم، افت فروش کتاب موجب می‌شود از دادن تخفیف و... معذور باشیم. هرچند تاکنون چنین تجربه‌هایی را هم داشته‌ایم و تاثیر آنچنانی هم نداشته است.

کتابفروشی نیما واقع در خیابان دولت که 12 سالی است به فروش کتاب‌های عمومی، آموزشی و... مشغول است، خرید نابجای مردم را یکی از دردسرهای خود می‌داند و می‌گوید: نمایشگاه کتاب در 10 روز برگزار و بعد هم جمع می‌شود. ما کتابفروش‌ها به صورت ثابت به این شغل مشغولیم. آن نمایشگاه برای ما دردساز می‌شود، زیرا انگار بعضی بازدیدکنندگان هول می‌شوند از تخفیف نمایشگاه یا شاید در آن فضا دچار هیجان می‌شوند و کتابی را می‌خرند که برایشان مفید نیست خصوصا در زمینه کتاب‌های آموزشی؛ مثلا یک نفر برای 3 سال بعد درسی‌اش هم کتاب می‌خرد. در حالی که کتاب آموزشی باید به روز باشد. در ایام نمایشگاه یا بعد از آن ما دائم با مشتری‌هایی سر و کار داریم که کتاب نویی را آورده‌اند و در خواست می‌کنند آن را با کتاب دیگری عوض کنیم. البته زمانی‌خواه گاهی پیشنهاد جابه جایی کتاب‌ها را می‌پذیرد. او می‌گوید: ما کتاب شخص را با قیمت پایین‌تر برمی‌داریم و خریدار می‌تواند در ازای مابقی پولش کتاب دیگری از ما بخرد.

زمانی‌خواه با طنز و کنایه ادامه می‌دهد: باور کنید ما پیش از شروع نمایشگاه به داروخانه می‌رویم و یک سری دارو می‌گیریم تا بتوانیم این ایام و پس از آن را سپری کنیم. خلاصه آن که ما کتابفروش‌ها سر خریدهای نامناسب مشتریان از نمایشگاه قصه‌ها داریم!

مشکلی که همه ساله یک ماهی گریبانگیر ناشران می‌شود، عبارت است از ناقص شدن چرخه توزیع کتاب. ناشران از توزیع بعضی کتاب‌هایشان خودداری می‌کنند تا بتوانند تیراژ بالاتری از کتاب را در ایام نمایشگاه در اختیار داشته باشند تا خود به مشتری بفروشند.

مسوول کتابفروشی نیما با تایید این مساله درباره کاهش چشمگیر توزیع کتاب‌های آموزشی می‌گوید: ناشران تمام کتاب‌هایشان را جمع می‌کنند تا در نمایشگاه کتاب به فروش برسانند. این مساله خصوصا درباره کتاب‌های آموزشی تاثیر زیادی بر کتابفروشی ما می‌گذارد، زیرا پایه کار کتابفروشی ما فروش کتاب‌های کمک آموزشی است.

مدیر کتابفروشی انتشارات هاشمی نیز از کار پخش‌کننده‌های کتاب ناراضی است. او می‌گوید: ما معمولا در روزهای شنبه و سه‌شنبه که روزهای اوج حضور ویزیتورها و پخشی‌های کتاب است، با حدود 40 یا 50 نفر از پخشی‌ها در حال معامله و صحبت هستیم. ولی همین امروز که شنبه 9 اردیبهشت است، فقط حدود 20 نفر از ویزیتورها و پخشی‌ها به مغازه آمدند، در حالی که بعضی از آنها یک سری از کتاب‌ها را برای پخش نمی‌آورند. خودشان می‌گویند کتاب‌ها را در انتشارات برای فروش در نمایشگاه انبار کرده‌ایم. ما راست و دروغ این حرف را نمی‌دانیم. فقط مساله اینجاست که از این طریق یک سری از مشتری‌هایمان را از دست می‌دهیم. صنعت نشر ما در بسیاری از قسمت‌ها ضعف دارد و در بعضی بخش‌ها هم بخوبی کار می‌کند. نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران، یکی از مهم‌ترین اتفاقات فرهنگی کشورمان است که جمعیت زیادی از کتابخوان‌ها و ناشران حرفه‌ای و حتی غیرحرفه‌ای را تحت تاثیر قرار می‌دهد. اگر ضعف‌های دیگری که حاصل برگزاری نمایشگاه است، برطرف شود برگزاری چنین نمایشگاهی کام همه دست‌اندرکاران این صنعت را شیرین خواهد کرد.

اگر پخشی‌ها هم کتاب به کتابفروشی‌ها نمی‌رسانند، اشکال متوجه ناشرانی می‌شود که آنقدر تعداد کتاب‌هایشان محدود است که مجبورند برای تامین نیاز بازدیدکنندگان نمایشگاه آنها را انبار کنند. اگرچه بعضی ناشران با تجربه‌های پیشین خود بعضی کتاب‌ها را از اسفند و فروردین با تعداد بیشتر می‌خرند تا در ایام نمایشگاه با مشکل کمبود کتاب مواجه نشوند، ولی مگر انبار کتابفروشی‌ها و سرمایه آنها برای خرید کتاب چقدر است؟

حیف است شیرینی خبرهای آمار فروش بالای کتاب و استقبال بازدیدکنندگان در نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران، کام بعضی دیگر را تلخ کند.