هدفمندی یارانه سوخت، دروازه ورود به بازارهای بین‌المللی

قوانین و مقررات ورود به بازارهای بین‌المللی در حوزه فرآورده‌های نفتی و انرژی قوانینی منحصر به همین بازارهاست. امکانات فنی، مخازن ذخیره‌سازی، تشکیلات کارآمد حمل‌ونقل، منابع مالی و مرغوبیت فرآورده، ازجمله مهم‌ترین عواملی است که در بازارهای بین‌المللی فرآورده‌های نفتی ملاک اصلی تجارت و صادرات قرار می‌گیرد.

ایران هم‌اکنون در حالی در جمع صادرکنندگان فرآورده‌های نفتی قرار گرفته که پیش از اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ها در این زمینه نه‌تنها سهمی نداشت، بلکه به عنوان یکی از کشورهای دارای نفت واردکننده فرآورده‌های نفتی به شمار می‌رفت.

در کنار این موضوع، سیاست توسعه پالایشی ازجمله سیاست‌های مورد تحسین دولت نهم و دهم است که توانست با اجرای این سیاست، پیشرفت قابل ملاحظه‌ای در توان پالایشی کشور ایجاد کند.

اجرای سهمیه‌بندی بنزین و سپس اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ها در مرحله بعدی، گام‌هایی است که در جهت ورود ایران به جمع صادرکنندگان فرآورده‌های نفتی نقش داشته است و دولت توانست راه مناسبی برای ورود به بازارهای بین‌المللی بیابد.

برای توضیح بیشتر در این زمینه که ایران پیش از سهمیه‌بندی بنزین و هدفمندی یارانه‌ها در زمینه اختصاص یارانه به بخش انرژی و مصرف چه وضعیتی داشت، بد نیست نگاهی به آمار یارانه حامل‌های انرژی در سا‌ل‌های گذشته که بخش عمده‌ای از توان بالقوه اقتصادی کشور را به خود اختصاص می‌داد، بیندازیم.

به زعم کارشناسان در صورتی که 2 اصل سهمیه‌بندی و قانون هدفمندی یارانه‌ها در کشور اجرا نمی‌شد مصرف بنزین روزانه کشور 120 میلیون لیتر بود که باید بیش از نیمی از آن از خارج وارد می‌شد.

تا پیش از سهمیه‌بندی و هدفمندی یارانه‌ها سال به سال میزان یارانه و میزان مصرف بالاتر رفته است بدون آن که در این زمینه چاره‌اندیشی شود.

اما از سال 86 که سال اول اجرای سهمیه‌بندی بنزین است و مجلس یارانه‌ای به دولت برای واردات بنزین اختصاص نمی‌دهد، شاهد مدیریت مصرف و کاهش مصرف سوخت در کشور هستیم.

در واقع اختصاص یارانه غیرهدفمند به بخش حمل‌ونقل باعث ایجاد معضلاتی چون آلودگی محیط زیست در سطح شهرها و غیرقابل کنترل شدن مصرف انرژی شده بود.

علیرضا ضیغمی، مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی در گفت‌وگو با خبرنگار جام‌جم درباره‌آثار قانون هدفمندی و تاثیرات آن بر کاهش مصرف و افزایش صادرات می‌گوید: جامعه پیش از این، اعتیاد مزمنی به دریافت یارانه داشت، اما دولت جسارت لازم را در این زمینه به کار بست و با در نظر گرفتن جمیع جهات آن را اجرا کرد.

به گفته وی، پیش از قانون هدفمندی، روزانه 70 میلیون لیتر بنزین در کشور مصرف می‌شد که بخش زیادی از ارز حاصل از فروش نفت را به خود اختصاص داده بود که این کار آثار زیانبار اقتصادی تاکنون داشته، اما پس از سهمیه‌بندی بنزین و اجرای قانون هدفمندی، کاهش قاچاق فرآورده و کاهش مصرف رخ داده است که تحول بزرگی در اقتصاد محسوب می‌شود.

ضیغمی همچنین با اشاره به این که در برنامه 5 ساله پنجم، دولت مکلف به هدفمند کردن یارانه‌ها شد ـ که فعلا از نیمه دوم 89 شروع شده ـ گفت: دولت درصدد برآمد تا یارانه‌های پنهان و آشکار و منابع مالی خود را به صورت هدفمند در اختیار گروه‌های مختلف بویژه اقشار محروم قرار دهد.

وی معتقد است پیش از این یارانه بنزین عمدتا به صورت غیرهدفمند توزیع می‌شد مثلا شهروند ثروتمندی صاحب 2 خودروی شخصی است و فرد دیگری اصلا خودروی شخصی ندارد. اگر این شهروند روزی 10 لیتر بنزین مصرف کند طبق آمار در سال 86 بابت هر لیتر بنزین 448 تومان از دولت یارانه گرفته (قیمت تمام شده بنزین در سال 86 معادل 548 تومان و فروش داخلی 100 تومان بوده)‌ به عبارتی این شهروند ثروتمند روزانه 4480 تومان یارانه بنزین دریافت کرده، در حالی که فرد بدون خودرو از این یارانه محروم مانده است. بر این اساس، دولت برای ایجاد عدالت در دریافت یارانه اقدام به اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ها کرده است.

ضیغمی می‌گوید: آمار مصرف بنزین و سایر فرآورده‌ها بیانگر تاثیر ملموس اجرای قانون بوده، به طوری که در حال حاضر با این صرفه جویی و افزایش تولید در پالایشگاه‌های کشور توانستیم به صادرات فرآورده‌ها دست پیدا کنیم و کشورهای همسایه خریداران خوب فرآورده‌های نفتی ایران هستند.

به گفته ضیغمی، سیاستگذاری در زمینه توسعه طرح‌های پالایشی در چند سال اخیر یکی از عوامل موفقیت در صادرات فرآورده‌هاست. وی همچنین به توصیه رهبر معظم انقلاب درباره سیاست جلوگیری از خام فروشی اشاره دارد و می‌گوید: توسعه طرح‌های پالایشی از اهداف کمی و کیفی دولت در بخش نفت است که می‌تواند از خام فروشی نفت جلوگیری کند. به گفته وی، صادرات فرآورده‌ها دارای صرفه و ارزش اقتصادی بالایی است و می‌تواند جایگزین فروش مستقیم نفت شود.

عضو هیات مدیره شرکت ملی نفت ایران، کاهش مصرف بنزین به متوسط 55 تا 56 میلیون لیتر را یکی از دستاوردهای بزرگ قانون هدفمندی می‌داند و می‌گوید: در حالی که پیش از این بخش عمده‌ای از درآمد نفتی و یارانه‌های کشور به یارانه سوخت و واردات آن اختصاص می‌یافت امروز می‌توان با صادرات فرآورده درآمد خوبی را وارد کشور کرد تا به توسعه امور زیربنایی و توسعه طرح‌های نفت و گاز در کشور پرداخت.

ضیغمی همچنین معتقد است با اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ها امکان دستیابی به آمار خوبی درخصوص کاهش مصرف میزان فرآورده‌ها در کشور حاصل شد که براساس آن مصرف بنزین سال 90 نسبت به مدت مشابه سال 89 حدود 5 درصد کاهش یافت.

به گفته وی، مصرف نفت گاز در سال 90 نسبت به مدت مشابه در سال 89 با بیش از 3 درصد کاهش روبه‌رو بوده است.

مصرف نفت سفید نیز در سال 90 نسبت به سال 89 حدود 11 درصد کاهش داشته است، ضمن این که مصرف گاز مایع (LPG)‌ نیز در سال 90 نسبت به مدت مشابه سال 89 حدود 12 درصد کاهش داشته است.

مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی می‌گوید: همزمان با این کاهش مصرف در مقابل با افزایش صادرات فرآورده‌های نفتی مواجه بوده‌ایم. وی می‌گوید: صادرات نفت در سال 90 نسبت به مدت مشابه 89 (دوره هدفمندی)‌ حدود 75 درصد افزایش داشته است.

ضیغمی به افزایش 200 درصدی صادرات نفت گاز در سال 90 اشاره دارد و می‌گوید: در سال 90 صادرات بنزین به برخی کشورهای همسایه صورت گرفته و پیش‌بینی می‌شود در سال آینده میزان بالاتری صادرات بنزین انجام شود.

به گفته وی، صادرات نفت گاز با روش بانکرینگ (سوخت‌رسانی به کشتی‌ها در دریا)‌ در سال 90 نسبت به سال 89 (دوره هدفمندی)‌ 47 درصد افزایش داشته است.

معاون وزیر نفت همچنین تاکید دارد: ایران نگران بازارهای فروش خود نیست، زیرا فرآورده‌های نفتی ایران در بازارهای بین‌المللی مشتریان خود را دارد و تحریم مانع از انجام آن نخواهد شد.

براساس اظهارات ضیغمی، کشورهای همسایه ایران عمدتا خریداران فرآورده‌های نفتی کشورمان هستند و پیش‌بینی می‌شود صادرات فرآورده ها در سال 91 با افزایش قابل ملاحظه‌ای مواجه شود.

به گفته ضیغمی، با راه‌اندازی واحدهای جدید تولید بنزین سوپر، بنزین هواپیما در پالایشگاه‌های تهران، بندرعباس و امام خمینی شازند ایران توانست به رکورد مناسبی در زمینه تولید بنزین دست یابد که بر این اساس در حال حاضر این رقم به حدود 47 تا 50 میلیون لیتر بنزین در داخل رسیده است. وی تاکید دارد، کنترل و مدیریت مصرف، کشور را به خودکفایی در زمینه تولید فرآورده‌ها بویژه بنزین رسانده و امروز قدرت‌های مخالف ایران نمی‌توانند از این ابزار به عنوان تحریم و فشار علیه کشور ما استفاده کنند.

به اعتقاد وی، و بسیاری از کارشناسان انرژی اجرای سهمیه‌بندی بنزین و قانون هدفمندی یارانه‌ها توانست کشور را از ادامه دادن به مسیر باطل اختصاص سالانه حدود 35 تا 40 میلیارد دلار منابع ملی کشور به یارانه سوخت بازدارد و مدیریت مصرف و افزایش قیمت سوخت در سایه قانون هدفمندی 2 عامل مهم در پیوستن ایران به جمع‌ صادرکنندگان فرآورده‌های نفتی است که افق روشنی را در اقتصاد انرژی به روی کشور در آینده طی برنامه پنجم و سند چشم‌انداز 20 ساله کشور گشوده است.

هرچند مسیر طی شده، هنوز ناچیز است، اما دروازه ورود به بازارهای جهانی را گشوده است که می‌تواند نویدبخش آینده‌ای موفق در حوزه صادرات فرآورده‌ها و پیگیری سیاست توقف خام‌فروشی نفت باشد که دارای ارزش افزوده بالایی در اقتصاد کشور است.

زیبا اسماعیلی / گروه اقتصاد