پوکی استخوان مهمان چه کسانی خواهد بود؟

 در نتیجه این بیماری استخوان‌ها ترد و شکننده می‌شوند و خطر شکستگی با ساده‌ترین و کوچک‌ترین ضربات، بویژه در مفصل ران، ستون مهره‌ها و مچ‌دست افزایش می‌یابد. پوکی استخوان یک بیماری شاخص خانم‌های یائسه است، ولی در زنان جوان‌تر یا مردانی که شرایط زمینه‌ای و عوامل خطر آن را دارند نیز دیده می‌شود.

استخوان یک بافت زنده است که به طور عمده از کلاژن (پروتئینی که چارچوب فرم استخوان را تشکیل می‌دهد)‌ و فسفات کلسیم (یک ماده معدنی که باعث استحکام استخوان می‌شود)‌ تشکیل می‌شود. همراهی کلاژن و کلسیم در ساختار استخوان باعث می‌شود استخوان‌ قوی و مستحکم و در عین حال در برابر ضربات وارده به آن انعطاف‌پذیر باشد.

99 درصد کلسیم بدن در استخوان‌ها و دندان‌ها یافت می‌‌شود و یک درصد باقیمانده هم در خون جریان دارد.

به طور کلی کلسیم نقش مهمی در عملکرد ماهیچه‌ها، فرستادن پیام از طریق اعصاب و رها شدن هورمون‌ها ایفا می‌کند.‌ اگر سطح کلسیم خون به دلیل کمبود دریافت مواد لازم پایین باشد،‌ کلسیم لازم برای عملکرد متعادل سلول‌ها از استخوان‌ها تامین می‌شود و در نتیجه ذخیره کلسیم موجود در استخوان‌ها تقلیل می‌یابد.

هنگامی‌که فرد در سنین کودکی و نوجوانی مقدار کافی کلسیم دریافت کرده و میزان فعالیت بدنی مناسبی داشته باشد، زندگی خود را در سنین جوانی با ذخیره مناسبی از کلسیم یا استخوان‌های قوی آغاز خواهد کرد. در طول زندگی هر فرد به صورت مداوم، استخوان‌های قدیمی تحلیل می‌روند و بافت‌های استخوانی جدید جای آن را می‌گیرند. البته در کودکی و نوجوانی ساخت استخوان جدید سریع‌تر از برداشت استخوان قدیمی است، در نتیجه استخوان‌ها بزرگ‌تر، سنگین‌تر و متراکم‌تر می‌شوند. این روند تا زمانی که تراکم استخوان به حداکثر مقدار خود برسد (حدود 30 سالگی)‌ ادامه پیدا می‌کند. بعد از این سن، سرعت برداشت استخوان رفته رفته افزایش می‌یابد تا این که سرانجام سرعت ساخت استخوان بیشتر می‌شود؛ در این زمان است که به تدریج پوکی استخوان به وجود می‌آید. در واقع پوکی استخوان زمانی اتفاق می‌افتد که برداشت استخوان خیلی سریع‌تر از ساخت آن باشد یا ساخت استخوان خیلی کند صورت می‌گیرد. قابل ذکر است این بیماری در افرادی که تراکم استخوان‌هایشان در سال‌های استخوان‌سازی به درجه مطلوب و میزان لازم نرسیده است (مثلا به دلیل تغذیه نامناسب یا عدم تحرک و ورزش کافی)‌ با احتمال بیشتری اتفاق می‌افتد.

پزشکان دقیقا علل ایجاد پوکی استخوان را نمی‌دانند، اما عوامل خطری را که پیش‌زمینه پوکی استخوان هستند، می‌شناسند.

جنس: شانس ابتلا به پوکی استخوان در خانم‌ها بیشتر از آقایان است چراکه بافت استخوانی در خانم‌ها کمتر از آقایان است. همچنین در خانم‌ها به علت پدیده یائسگی سریع‌تر از آقایان بافت استخوانی تحلیل می‌رود.

سن: با بالا رفتن سن، تراکم استخوان‌ها کاهش می‌یابد و به این ترتیب فرد مستعد پوکی استخوان می‌شود.

جثه بدن: خانم‌هایی که جثه کوچک با استخوان‌های ظریف دارند از لحاظ ابتلا به پوکی استخوان مستعدتر هستند.

نژاد: خطر ابتلا به پوکی استخوان در سفیدپوستان و آسیایی‌ها بالاتر از بقیه نژادهاست.

سابقه خانوادگی: در افرادی که والدینشان پوکی استخوان دارند، ریسک ابتلا به پوکی استخوان بیشتر است.

کمبود هورمون‌های جنسی یکی از این عوامل است. نبود چرخه‌های ماهیانه در خانم‌های غیریائسه، کاهش سطح هورمون استروژن در خانم‌ها و کاهش سطح هورمون تستوسترون در آقایان از جمله آن است. از طرف دیگر بی‌اشتهایی، سوءتغذیه یا داشتن رژیم غذایی فقیر از لحاظ کلسیم و ویتامین D، استفاده از داروهایی مثل کورتیکو استروئیدها و بعضی داروهای ضد تشنج، ورزش نکردن و سبک زندگی بدون تحرک و در نهایت سیگار کشیدن هم از جمله عواملی محسوب می‌شوند که می‌توان آنها را برای جلوگیری به پوکی استخوان تغییر داد.

علائم پوکی استخوان: پوکی استخوان یک بیماری بی‌سر و صداست، چراکه درواقع از دست دادن استخوان علائم بالینی خاصی ایجاد نمی‌کند بنابراین افرادی که دچار پوکی استخوان هستند ممکن است حتی تا زمانی که استخوان‌هایشان بسیار ضعیف و شکننده شوند و با ضربات خفیف و جزئی بشکنند متوجه بیماری خود نشوند. این شکستگی‌ها بیشتر در نواحی مفصل ران، ستون مهره‌ها و مچ دست اتفاق می‌افتد.

ورزش از عوامل مهم پیشگیری و درمان پوکی استخوان است. تحرک داشتن نه‌تنها باعث سلامت استخوان می‌شود، بلکه قدرت عضلانی و هماهنگی عضلات را افزایش می‌دهد و در نتیجه جلوی زمین خوردن را در سالمندان می‌گیرد.

تغذیه: شیر و لبنیات منابع خوب کلسیم هستند که نقش مهمی در سلامت استخوان‌ها دارند، اما بهتر است با بقیه مواد غذایی حاوی کلسیم نیز آشنا شویم که از آن جمله می‌توان به آب پرتقال ‌طبیعی، محصولات حاوی سویا و نان اشاره کرد.

در زیر به مقدار کلسیم برخی مواد غذایی اشاره شده است:

مقدار کلسیم موجود در 237 میلی‌لیتر شیر حدود 300 میلی‌گرم‌، مقدار کلسیم 237 میلی‌لیتر آب پرتقال 300 میلی‌گرم، کلسیم 57 گرم پنیر حدود 300 میلی‌گرم، کلسیم 177 میلی‌لیتر ماست 225 میلی‌گرم و کلسیم 113 گرم بستنی 120 میلی‌گرم.

شیر و دیگر محصولات لبنی بهترین و غنی‌ترین منابع کلسیم هستند. مصرف بیشتر غذاهای حاوی کلسیم و ویتامین D می‌تواند کمک زیادی به بهبود بیماری کند. با آموزش درست مصرف شیر و آگاهی جوانان بخصوص دختران از فواید این منبع مهم کلسیم می‌توان سرانه شیر را افزایش داد. دختران در سنین نوجوانی ممکن است تمایل به رژیم گرفتن داشته باشند و از خوردن لبنیات به دلیل این که تصور می‌کنند ممکن است چاق شوند، اجتناب کنند بنابراین بهتر است فرزند خود را قانع کنید که 240 میلی‌لیتر شیر بدون چربی فقط 80 کالری دارد و تنها یک‌چهارم کلسیم مورد نیاز روزانه یک دختر نوجوان را تامین می‌کند.

افرادی که رژیم سرشار از کلسیم دارند، حتی ممکن است دچار کاهش وزن شوند و البته ذخیره چربی کمتری را هم خواهند داشت. در یک بررسی مشاهده شده، دختران جوانی که روزانه 300 میلی‌گرم، معادل یک لیوان شیر مصرف می‌کنند، حدود 900 گرم از دیگر دختران کم‌ وزن‌تر هستند.

از طرف دیگر، مطالعات نشان می‌دهد حتی در پیشرفته‌ترین موارد پوکی استخوان و شکستگی نیز مصرف مناسب کلسیم و ویتامینD می‌تواند حداقل سرعت پوک شدن استخوان را کاهش دهد. با توجه به تحقیقات دانشگاه هاروارد آمریکا مصرف ناکافی کلسیم در دوران رشد می‌تواند باعث ابتلا به پوکی استخوان در آینده شود. البته نیاز به کلسیم در طول زندگی یک فرد تغییر می‌کند و در واقع در کودکی و نوجوانی و زمان شیردهی افزایش می‌یابد.

والدین باید آگاه باشند که به عنوان الگوی فرزندانشان باید از شیر و لبنیات به میزان لازم استفاده کنند. همچنین می‌بایست روزی یک ساعت پیاده‌روی در هوای آزاد داشته باشند. چرا که ثابت شده است تاثیر ورزش در سلامت استخوان‌ها از تاثیر کلسیم هم بیشتر است.

بنابراین با نوشیدن روزی 3 لیوان شیر و ورزش مناسب سلامت استخوان‌هایمان را تضمین کنیم.

سیما سبزه‌خواه

 کارشناس ارشد فیزیولوژی