درست بخوریم تا جزء دیابتی‌ها نباشیم

دیابت، نوعی بیماری‌ است که به علت بالا بودن مداوم قند خون به وجود می‌آید و دیابت نوع 2 شایع‌ترین نوع بیماری قند است به طوری که حدود 95 درصد از مبتلایان به دیابت از آن رنج می‌برند و اغلب آنها دچار اضافه وزن هستند.

لوزالمعده مبتلایان به دیابت نوع 2 (دیابت غیروابسته به انسولین) قادر به تولید انسولین است، ولی سلول‌های بدن به انسولین موجود در خون پاسخ مناسب نمی‌دهند. افراد مبتلا به دیابت نوع 2، اغلب با رعایت رژیم غذایی و ورزش درمان می‌شوند. این بیماران گاهی اوقات برای کاهش و رساندن قند خون به میزان طبیعی می‌توانند از قرص‌های خوراکی پایین‌آورنده قند خون یا انسولین هم استفاده کنند. برخلاف افراد مبتلا به دیابت وابسته به انسولین در مبتلایان به دیابت غیروابسته به انسولین، علائم دیابت به کندی پدیدار می‌شوند و معمولا چندین سال طول می‌کشد تا شخص از بیماری خود آگاهی یابد.

تشنگی بیش از حد، افزایش تعداد دفعات ادرار (تکرر ادرار)، کاهش وزن، خستگی و احساس از دست رفتن انرژی، تاری دید، خشکی و خارش پوست، عفونت‌های عودکننده مانند برفک، عفونت‌های دستگاه ادراری، عفونت‌های پوستی و‌از‌بین رفتن حس بخش‌های انتهایی اندام‌ها یا احساس گزگز و مورمور از علائم این بیماری هستند. این علامت‌ها در بیماران دیابتی نوع 2 ممکن است به طور تدریجی آغاز شود و حتی افراد مبتلا هیچ‌یک از این علائم را تجربه نکنند یا این‌که پس از گذشت چندین سال نیز دیابت آنان تشخیص داده نشود.

وجود سابقه خانوادگی دیابت، وزن بالا، سن بالای 40 سال، سابقه دیابت در دوران بارداری، مصرف داروهایی که سبب بروز دیابت می‌شوند مانند کورتون‌ها، فشار خون بالا و سابقه حمله قلبی یا سکته مغزی احتمال ابتلا به دیابت نوع 2 را تشدید می‌کند. البته باید گفت برخلاف تصور عموم دیابت نوع 2 خفیف‌تر از نوع یک نیست و در واقع تمام افراد مبتلا به دیابت اگر به طور دقیق درمان نشوند و همواره قند خون آنها بالا باشد، دچار عوارض مخرب این بیماری می‌شوند.

با استفاده از یک برنامه غذایی مناسب، ورزش منظم و کاهش وزن (درصورت وجود اضافه وزن) می‌توان این عارضه را کنترل کرد. مهم‌ترین بخش درمان دیابت، رعایت برنامه غذایی صحیح است حتی اگر بیمار برای کنترل دیابت به قرص یا انسولین نیاز داشته باشد، ولی بیش از حد مواد غذایی حاوی قند و چربی مصرف کند، قند خون او کنترل نمی‌شود چون غذای اضافی در بدن به چربی تبدیل می‌شود.

بنابراین برای این که بتوانید انسولین خود را با توجه به مواد غذایی دلخواه تنظیم کنید، باید بدانید کدام مواد غذایی قند خونتان را افزایش می‌دهد.

برای این که از میزان انرژی مواد غذایی مختلف آگاه شوید، بهتر است بدانید که این انرژی را با کیلوکالری نشان می‌دهند. یک کیلوکالری برابر 2/4 کیلوژول است. البته کالری مواد غذایی تفاوت بسیاری با هم دارند. به عنوان مثال، یک گرم چربی 9 کالری، یک گرم پروتئین 4 کالری و یک گرم کربوهیدرات نیز 4 کالری دارد و آب نیز هیچ کالری ندارد. اگر شما چاق هستید و انسولین یا قرص پایین‌آورنده قند خون نیز مصرف نمی‌کنید، بنابراین باید در انتخاب نوع مواد غذایی و انرژی (کالری) موجود در آنها دقت کنید. در این صورت، دیگر نیازی ندارید مواد غذایی خود را از نظر کربوهیدرات موجود در آنها یا واحد غذایی محاسبه کنید.

اگر می‌خواهید وزنتان را کم کنید بهتر است مواد غذایی که حاوی آب بیشتری هستند و تقریبا انرژی هم ندارند مصرف کنید مثل آب، چای، قهوه یا نوشیدنی‌هایی که با قند مصنوعی درست شده‌اند و کالری نیز ندارند. از این مواد می‌توانید به میزان دلخواه بنوشید. تقریبا همه سبزی‌ها را هم می‌توانید بدون محاسبه کالری، آزادانه مصرف کنید. البته فراموش نکنید منظور ما، مصرف آنها در حد معمول است به عنوان مثال: بادمجان، کدو، گل‌کلم، کلم سفید، کلم بنفش، لوبیا سبز، قارچ، انواع کاهو، خیار، نخود سبز، شلغم، فلفل دلمه، تره‌فرنگی، سبزی خوردن، کرفس، کنگر، ریواس، گوجه‌فرنگی، مارچوبه، اسفناج، پیاز و لبو. ادویه‌های خالص را نیز می‌توانید به راحتی بدون محاسبه مصرف کنید.

برای کاهش وزن، استفاده از مواد غذایی حاوی پروتئین فراوان و در عین حال بدون چربی (بدون چربی قابل رویت) مناسب هستند. در ابتدا ساده‌ترین کار برای کاهش وزن این است که نصف غذایی را که تاکنون می‌خوردید میل کنید و در عین حال از گوشت عاری از چربی و انواع ماهی‌ها (بجز مارماهی، ماهی دودی، تن ماهی پرچربی) در رژیم غذایی‌تان استفاده کنید.

برای کاهش وزن، غذاهای حاوی پروتئین فراوان و کم‌چربی نیز مناسب هستند. از این نوع مواد نیز می‌توانید نصف مقداری را که تاکنون می‌خوردید میل کنید. به عنوان مثال: شیر کم‌چربی، ماست کم‌چربی، دوغ کم‌چربی، انواع پنیرهای کم‌چربی و انواع کالباس‌های کم‌چربی. هنگامی که وزن خود را کاهش می‌دهید، استفاده از مواد غذایی که حاوی نشاسته فراوان هستند هم مناسبند. از انواع نان‌ها، برنج، ماکارونی، جو، سیب‌زمینی، حبوبات و ذرت نیز می‌توانید نصف مقداری را که تاکنون می‌خوردید، میل کنید.

در نقطه مقابل مواد غذایی که هنگام کاهش وزن مناسب نیستند شامل تمام مواد غذایی پرچرب مانند روغن (جامد ـ مایع)، کره، مایونز، زرده تخم‌مرغ، خامه، انواع پنیرهای پرچربی، انواع گوشت‌ها و خشکبار (انواع مغزها) می‌شوند.

همچنین مواد غذایی حاوی قند و شکر که هنگام کاهش وزن مناسب نیستند هم شامل قند و شکر (به هر صورتی که تهیه شده باشند) یا نوشیدنی‌های تهیه شده از قند و شکر، کیک‌ها، انواع شکلات، آب‌نبات و انواع کیک‌ها و شکلات‌های دیابتی (زیرا کالری این مواد به همان اندازه است)، مربا، عسل، شکلات صبحانه یا میوه‌های خشک می‌شوند. در نهایت هم نوشیدنی‌هایی که هنگام کاهش وزن نامناسب هستند را هم نباید فراموش کرد.

تمامی آبمیوه‌های شیرین، نوشابه‌ها و شیر کاکائو ازجمله نوشیدنی‌ها هستند.

بنابراین اگر می‌خواهید در روند کاهش وزنتان تسریع کنید بهتر است بدانید مصرف برخی غذاها به کاهش وزن کمک می‌کنند.

مواد غذایی جامد که حاوی آب فراوانی هستند، ازجمله این مواد هستند. البته نباید فراموش کنید که برخی نوشیدنی‌ها نیز به کاهش وزن شما کمک می‌کنند ازجمله چای، آب معمولی، آب‌های معدنی، قهوه و آب سبزی‌ها. در این میان درست است که برخی مواد غذایی برای کاهش وزن مناسب هستند، اما فراموش نکنید مقدار مصرفی آنها باید نصف مقداری باشد که همیشه میل کرده‌اید.

مواد غذایی بدون چربی با پروتئین‌های فراوان (لبنیات)، مواد غذایی حاوی نشاسته فراوان و انواع میوه‌ها ازجمله این مواد هستند.

در ضمن برخی نوشیدنی‌ها برای کاهش وزن مناسب هستند، اما مقدار مصرف آنها را نیز باید نصف مقدار همیشگی‌تان کاهش دهید مانند دوغ، شیر، آب انواع میوه و نوشیدنی‌های بدون قند.

مرحله پخت: به جای قرار دادن غذا داخل روغن و سرخ کردن آن، مواد را با روغن کم تفت بدهید و به جای سرخ کردن با چربی کم، بدون روغن در داخل ظرف، روی آتش کباب کنید یا داخل فویل بپیچید و روی آتش (اجاق گاز و...) قرار دهید.

سس سالاد: به جای روغن از سس ماست استفاده کنید. سس ماست عبارت است از ماست، سرکه یا آبلیمو، نمک و ادویه‌ها.

مواد شیرین: به جای مرباهای معمولی از مرباهایی استفاده کنیم که کالری کمتری دارند (با قندهای جانشینی درست شده‌اند). همچنین به جای نوشیدنی‌های معمولی، از نوشیدنی‌هایی که حاوی قندهای جانشینی هستند، استفاده کنیم.

افراد دیابتی نوع 2 که لاغر هستند، نمی‌توانند با کاهش وزن، اثر انسولین ترشح شده در بدنشان را موثرتر کنند. بنابراین آنها باید غذای روزانه خود را به گونه‌ای میل کنند که با توجه به میزان کم انسولینی که در بدن ایشان ساخته می‌شود، مشکلی برایشان ایجاد نشود. اگر شما از جمله این افراد هستید بهتر است از مصرف قند و شکر خودداری کنید، از مواد غذایی حاوی فیبر فروان استفاده کنید و مواد غذایی کربوهیدرات دار را بین 7 ـ 5 وعده غذایی تقسیم و میل کنید.

در صورت رعایت این موارد، اگر پس از چند هفته قند خون شما کاهش پیدا نکرد، حتما با پزشک خود مشورت کنید، چراکه در این صورت و برای کنترل قند خون شما، به داروهای خوراکی یا انسولین نیاز است.

کاهش فعالیت جسمی در دهه‌های اخیر، سبب شده افراد بیشتری به دیابت نوع 2 مبتلا شوند. بررسی فعالیت‌های بدنی، نه‌تنها در نسل‌های گذشته بلکه در سال‌های پیشین زندگی خود ما نیز بخوبی نشان می‌دهد که چه مقدار کم‌تحرک شده‌ایم. در گذشته فعالیت‌ها به گونه‌ای بود که چه در زمان کار و چه در منزل، ناچار به انجام تحریکات بدنی بودیم. امروزه، با توجه به این‌ که چاقی یکی از عوامل مهم ابتلا به دیابت است، بنابراین فعالیت جسمی و ورزش یکی از روش‌های مهم پیشگیری و درمان دیابت نوع 2 تلقی می‌شود.

به طور یقین، فعالیت جسمی در کاهش وزن بدن اثر می‌گذارد، چراکه سبب می‌شود انرژی بیشتری مصرف شود. هنگام فعالیت، ماهیچه‌ها، قند یا گلوکز بیشتری از جریان خون می‌گیرند و هنگام استراحت، میزان سطح قند خون کاهش می‌یابد.

علاوه بر این هنگام فعالیت، انسولین بهتر اثر خواهد کرد و در نتیجه قند یا گلوکز براحتی وارد سلول‌های ماهیچه‌ای می‌شود. این نکته را همیشه به خاطر بسپارید که فعالیت جسمی را انتخاب کنید که به شما شادابی ببخشد، چراکه در این صورت است که انگیزه ادامه فعالیت جسمی را حفظ خواهید کرد و به طور مرتب به آن ادامه خواهید داد. در مورد اثرگذاری در میزان قند خون، هیچ کدام از فعالیت‌های ورزشی بر دیگری ارجح نیست.

 رئیس انجمن دیابت، متخصص اطفال و دیابت