ارسباران؛ گنجینه داروهای گیاهی ایران

موسی یزدان پناه، معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری آذربایجان شرقی در باره معتقد است: مهم‌ترین منطقه‌ای که گیاهان دارویی در استان به صورت بومی کشت می‌شود جنگل‌های ارسباران است که بیش از 450 گونه درختی و درختچه‌ای و علفی دارویی در آنها می روید. وی افزود: از جمله مهم‌ترین گونه‌های دارویی ارسباران می‌توان به سماق، قره قات، زغال اخته، آویشن، پولک، بولاغ اوتی و گاوزبان (که بهترین کیفیت تولیدی آن مربوط به این استان است) اشاره کرد که به کشورهای همجوار و آسیای میانه صادر می‌شود.

باتوجه به دیدگاه و گستره فعالیت ادارات مربوط به گیاهان دارویی در خصوص تعداد گونه‌های شناسایی شده در استان، بین این ادارات اختلاف نظر وجود دارد. طوری که مرکز تحقیقات کشاورزی استان آذربایجان شرقی تعداد گونه‌های گیاهی شناسایی شده در استان را حدود 2270 گونه شمارش کرده این درحالی است که جهاد کشاورزی استان این تعداد را حدود 600 گونه گیاهی و اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان آن را حدود 900 گونه گیاهی و علفی و درختچه‌ای می‌داند. اما آنچه از این آمار و ارقام حاصل می‌شود این است که این استان از نظر تنوع و تولید گیاهان دارویی و صنعتی جزو استان های برتر کشور محسوب می‌شود.

علی شاهدی، کارشناس تولید گیاهان دارویی جهاد کشاورزی استان آذربایجان شرقی گفت: به متقاضی کشت، در مراحل اولیه، راهنمایی‌های لازم از جمله مکان یابی کشت گیاه دارویی، وضعیت خاک، شرایط نگهداری گونه، شرایط اقلیمی مساعد و بازارفروش را به عنوان کارشناس به بهره‌بردار ارائه می‌دهیم.

وی افزود: در چند سال اخیر درخصوص تولید برخی گیاهان دارویی چون آلوئه ورا به صورت گلخانه‌ای اقداماتی صورت گرفته اما باتوجه به هزینه بر بودن این نوع تولید توصیه می‌کنیم گیاهانی را انتخاب کنند که در گلخانه‌ها عمل نشاء آنها صورت گیرد و بعد به زمین اصلی منتقل شود.

رسول رنگاوران کارشناس ارشد مرکز تحقیقات جهاد کشاورزی و منابع طبیعی استان آذربایجان شرقی نیز در این رابطه معتقد است: حدود یکصد گونه گیاه بومی و غیربومی به صورت پایلوت مورد کشت قرار گرفته و سازگاری مناسبی در منطقه ملکان و برخی از نقاط دیگر استان مشاهده شده است که عمدتا برای تهیه نشاء آنها از کاشت در گلخانه از طریق بذر و قلم استفاده گردیده است. یکی از فاکتورهایی که تولید و در نهایت زحمت بهره برداران را به ثمر می‌رساند، بحث بازاریابی است. متاسفانه در ایران و بخصوص استان آذربایجان شرقی مقوله بازاریابی و سلیقه مشتری و در کل صادرات آن‌طور که باید جدی گرفته نشده است.

یزدان پناه، معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری آذربایجان شرقی در خصوص صادرات گیاهان دارویی از استان اظهار کرد: صادرات گیاهان دارویی از استان به خارج به دو روش فله‌ای و بسته بندی شده صورت می‌گیرد که در روش فله‌ای باتوجه به این‌که بسته‌بندی کالا به عهده کشورهای وارد کننده است بهره‌بردار با قیمت بسیار پایین مجبور به فروش تولیدات خود می‌شود که اگر همین کالا به صورت بسته‌بندی شده و با مهر استاندارد به خارج صادر شود با قیمت بالاتری به فروش می‌رسد.

وی افزود: هرچند سازمان جهاد کشاورزی و منابع طبیعی استان در حفظ و تولید گیاهان دارویی می‌توانند موثر باشند اما در مقوله بازاریابی و عرضه محصولات تولید شده بهره‌برداران غیر از جهاد کشاورزی و منابع طبیعی همکاری دیگر ادارات چون صنایع و معادن، استاندارد، بازرگانی و... با بهره‌برداران ضروریست؛ چرا که بعضی مواقع تولیدکننده بعد از تولید محصول قادر به فروش کالای خود نبوده و به همین دلیل متضرر می‌شود.

به گفته کارشناسان یکی دیگر از مهم‌ترین مشکلات عدم صدور پروانه بهداشتی و استاندارد گیاهان دارویی کمبود کارخانه فرآوری این محصولات در استان است.

رنگاوران، کارشناس ارشد مرکز تحقیقات جهاد کشاورزی استان گفت: در سال‌های اخیر نداشتن متولی خاص جهت تولید و فراوری گیاهان دارویی یکی از مشکلات عمده این صنعت بوده است و به نظر می‌رسد در حال حاضر عدم‌شناسایی بازارهای هدف و تعدد مراکز تصمیم‌گیری از عمده مشکلات مطرح در این رابطه باشد.

اما یزدان پناه معاون فنی اداره کل منابع طبیعی استان نظر دیگری دارد. وی با اشاره به این‌که در این رابطه راه زیادی در پیش داریم، افزود: در سال‌های اخیر با کمک سازمان جهاد کشاورزی و اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان از طریق تشکیل تعاونی سماق‌کاران در منطقه هوراند و کمک به ایجاد کارخانه بسته‌بندی بهداشتی سماق قدم‌های موثری در افزایش درآمد بهره‌برداران این محصول برداشته شده و این کار در حال گسترش است.

وی افزود: در جهت توسعه فرآوری محصولات و گیاهان دارویی و صنعتی کارخانه‌های زیادی در سطح استان از جمله در تبریز، سراب و مراغه وجود دارد که توسط بخش خصوصی و با همکاری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری فعالیت می‌کنند.

صنعت گیاهان دارویی به غیر از صادرات و بازاریابی و فرآوری مشکلات دیگری نیز دارد. شاهدی، کارشناس گیاهان دارویی جهاد کشاورزی استان در خصوص مشکلات گیاهان دارویی اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین مشکلات ما تهیه بذرهای اصلاح شده است. اگر بذر ما از نوع مرغوب باشد درصد رشد گیاه بالاست در غیر این صورت گیاه قادر به رشد مطلوب نخواهد بود.

همچنین باتوجه به این‌که خریداران اصلی گیاهان دارویی را شرکت‌های داروسازی تشکیل می‌دهند لذا بهره‌برداران نمی‌توانند اجناس خود را به قیمت واقعی در بازار به فروش برسانند و اینجاست که تولیدکننده به دلیل عدم حمایت لازم آسیب جدی می‌بیند.

باتوجه به این‌که اداره کل منابع طبیعی نقش زیادی در حفظ و صدور گیاهان دارویی در استان دارد لذا به منظور توسعه کشت گیاهان دارویی و صنعتی علاوه بر همکاری در واگذاری عرصه‌های ملی در قالب ماده 3 قانون حفاظت از جنگل‌ها و مراتع کشور از طریق تسهیلات بانکی کم بهره و کمک‌های فنی ـ اعتباری به بهره‌بردارانی که اقدام به توسعه گیاهان دارویی می‌نمایند کمک می‌کند.

همچنین به منظور استفاده از توان بالقوه کشت و تولید و فرآوری گیاهان دارویی علاوه بر مشکلات فنی تولید که با تحقیقات کشاورزی و داروسازی قابل حل است حمایت عملی از تولیدکنندگان و صاحبان صنایع وابسته باعث شکوفایی این صنعت می شود.

سعیده دلال علیپور / جام جم تبریز