خداحافظی با دوسوم گونه‌های زیستی تا‌70 سال دیگر

کره زمین میزبان گونه های بسیار متنوعی از موجودات زنده است .این تنوع تا آن حد وسیع و ناشناخته است که گفته می‌شود بشر هم‌اکنون تنها حدود یک‌هفتم آنها را شناخته است. بدین ترتیب اگر با همین روال پروژه شناخت سایر گونه‌های زیستی ادامه پیدا کند قرن‌ها طول می‌کشد تا مجموعه وسیعی از این گونه‌ها شناخته شوند، اما این تنها یک روی سکه است.

کد خبر: ۴۲۷۶۲۷

از طرف دیگر گونه‌های زیستی به تدریج نابود می‌شوند به طوری که پیش از آن که بسیاری از آنها تشخیص داده شوند دیگر اثری از آنها دیده نخواهد شد. عوامل مختلفی در این زمینه تأثیرگذار هستند که از جمله آنها می‌توان به تغییرات جوی و گرمایش زمین اشاره کرد. این فاکتورها تا آن حد از اهمیت برخوردارند که به عقیده دانشمندان، گرمایش جهانی زمین می‌تواند بسیار فراتر از تصورات فعلی آنها موجب از بین‌رفتن تنوع زیستی در سراسر زمین شود. این بدان معنی است که بشر خیلی قبل‌تر از آن که بسیاری از جانوران و گیاهان ناشناخته را شناسایی نماید باید از راه دور با آنها خداحافظی همیشگی کند.

دانشمندان هشدار می‌دهند اگر فرآیند گرمایش زمین با همین روال ادامه داشته باشد تقریبا یک‌سوم از تمامی گونه‌های زیستی در سراسر جهان منقرض خواهند شد. این درحالی است که دانشمندان، بشر و اقدامات مخرب آن را عامل تسریع فرآیند گرمایش جهانی زمین می‌دانند. دانشمندان مرکز تحقیقات اوضاع جوی و تنوع زیستی آلمان به این نتیجه رسیده‌اند که برخلاف تصورات فعلی، وضعیت حیاتی گونه‌های زیستی در سراسر جهان اصلا خوب نیست. مطالعات دامنه‌دار این دانشمندان نشان می‌دهد که به احتمال فراوان بر سرعت نابودی گونه‌های متنوع زیستی افزوده شده است. بر اساس این پیش‌بینی‌ها تا سال 2080 بیش از 80 درصد از تنوع ژنتیکی موجود در میان گونه‌های مختلف زیستی ناپدید خواهند شد. به عقیده این دانشمندان تا 70 سال آینده در بسیاری از زنجیره‌های حیاتی، دیگر اثری از تنوع چشمگیر گونه‌های زیستی نخواهد بود.

در حال حاضر بسیاری از مدل‌های رایج مربوط به اثرگذاری تغییرات جوی بر محیط‌زیست و زندگی جانوری روی گونه‌های شناخته‌شده متمرکز هستند، اما این نباید باعث شود تصور کنیم بلایی بر سر گونه‌های ناشناخته یا کمتر شناخته‌شده نمی‌آید. هم‌اکنون مشخص شده است که گروه‌های زیادی از ارگانیسم‌های زنده که در ظاهر شباهت زیادی به هم دارند عملا گونه‌های متفاوتی هستند که با گذشت زمان و پیشرفت فناوری‌های تشخیصی از یکدیگر تفکیک داده می‌شوند. در علم زیست‌شناسی به این وضعیت، تنوع نهفته گفته می‌شود که تا چند سال پیش نیز در محاسبات و معادلات زیست‌شناسی به حساب نمی‌آمده است. این دایره نسبتا وسیع شامل گونه‌هایی نیز می‌شود که دچار جهش‌ها یا انحرافات ژنتیکی شده‌اند. تنها در چند سال اخیر که روش‌های بررسی ژنتیکی ـ مولکولی توسعه چشمگیری یافته‌اند امکان مطالعه دقیق این دایره فراهم شده است. شمار قابل توجهی از گونه‌های زیستی در این دایره قرار می‌گیرند. همچون تنوع اکوسیستم‌ها و گونه‌های مختلف، این دسته نیز به عنوان بخش قابل اهمیتی از تنوع زیستی جهان به شمار می‌آیند پس باید آنها را به حساب آورد. دانشمندان مرکز تحقیقات اوضاع جوی و تنوع زیستی آلمان در چند سال اخیر مطالعه دقیقی در زمینه تأثیرگذاری گرمایش جهانی بر این گونه‌ها و سایر گونه‌های زیستی انجام داده‌اند. آنها این خبر ناامیدکننده را می‌دهند که تا 70 سال دیگر بیش از 80 درصد گونه‌های زیستی نابود می‌شوند. اینها ارقام بزرگ و نگران‌کننده‌ای هستند. دانشمندان این مرکز گونه‌هایی از حشرات آبزی ساکن بخش‌های شمالی و مرکزی اروپا را به عنوان نمونه انتخاب کرده‌اند و مدلسازی مورد نظرشان را روی آنها انجام داده‌اند. این 9 گونه هم‌اکنون در قسمت‌های بالادستی جریان‌های آبی کوهستان‌های مرتفع اروپای شمالی و مرکزی زندگی می‌کنند. در سال‌های اخیر تحقیقات زیادی روی آنها انجام شده است که شامل بررسی موشکافانه تنوع نهفته در آنهاست. این مطالعات نشان می‌دهد، اگر گرمایش جهانی زمین همان‌طور که کمیته بین‌المللی تغییرات جوی پیش‌بینی کرده است تداوم یابد این 9 گونه با شرایط محیطی بسیار سختی روبه‌رو خواهند شد و تا سال 2080 تنها در مناطق محدودی از اسکاندیناوی و کوهستان‌های آلپ مشاهده خواهند شد. این ضرب‌الاجل زمانی بر اساس محاسباتی تعیین شده است که پایه آنها یک سری معادلات رایانه‌ای است. اگر دمای جوی اروپا تنها 2 درجه بیشتر شود، 8 مورد از این گونه‌ها به حیات خود ادامه می‌دهند. این معادله نشان می‌دهد اگر دما 4 درجه افزایش یابد تنها 6 گونه از این جمع تا سال 2080 زنده خواهند ماند. البته در این میان فاکتورهای دیگری نیز مؤثر هستند، اما به خاطر انقراض جمعیت گونه‌های محلی، تنوع زیستی حاکم بر این مناطق به مراتب سریع‌تر از آنچه تصور می‌شود روی خواهد داد.

به عقیده ‌دانشمندان تا 70 سال آینده در بسیاری از زنجیره‌های حیاتی دیگر اثری از تنوع چشمگیر گونه‌های زیستی نخواهد بود

نکته نگران‌کننده دیگر این است که از بین‌رفتن بیش از 80 درصد از تنوع گونه‌های زیستی تا سال 2080 یک پیش‌بینی کاملا خوشبینانه است. حشرات آبزی که در این پروژه مورد بررسی قرار گرفته‌اند نماینده بسیاری از گونه‌های زیستی هستند که در مناطق مرکزی اروپا زندگی می‌کنند و تا چند دهه دیگر اثری از آنها نخواهد بود و تنها می‌توان شانس بسیار ضعیفی برای پیدایش گونه‌های جدید زیستی در این مدت در نظر گرفت. کرستن نواک از مرکز تحقیقات اوضاع جوی و تنوع زیستی آلمان می‌گوید: مدل‌های ما از توزیع تنوع زیستی در آینده نشان می‌دهند که تنوع نهفته گونه‌های زیستی به شدت در معرض خطر انقراض قرار دارند. فرمول ارائه‌شده از سوی این دانشمندان نشان می‌دهد با گذشت زمان و وخیم‌ترشدن اوضاع، گونه‌های زیستی دچار انحرافات یا جهش‌های ژنتیکی می‌شوند که به این ترتیب مقدمات نابودی و انقراض نسل آنها فراهم می‌شود. گرمایش زمین مهم‌ترین علت شکل‌گیری چنین وضعیتی است. جهش‌های ژنتیکی که معمولا در میان گونه‌های زیستی روی می‌دهند تأثیر منفی نیز بر انطباق‌پذیری آنها با شرایط جدید محیطی خواهد داشت.

نتایجی که این دانشمندان در مطالعه اخیر به دست آورده‌اند نتیجه‌ای جز این ندارد که گونه‌های زیستی شناخته‌شده یا ناشناخته زمین با سرعتی فراتر از تصورات ما در حال نابودی هستند. این نابودی در قالب ناپدیدشدن فراگیر تنوع ژنتیکی صورت خواهد گرفت.

استفان پالس از مرکز تحقیقات اوضاع جوی و تنوع زیستی آلمان می‌گوید: متأسفانه در مطالعاتی که در سال‌های گذشته انجام شده‌ به از بین رفتن تنوع گونه‌های زیستی توجه چندانی نشده است و در گزارشاتی که منتشر شده‌ عمدتا به شمار گونه‌ها پرداخته شده است، اما هنوز زمان به طور کامل از دست نرفته‌ و این فرصت را داریم که از ابزارهای موجود برای کاستن از سرعت این فرآیند استفاده کنیم. این دانشمندان در عین حال به این نکته نیز اشاره می‌کنند که نباید از گونه‌های محافظت‌شده و گونه‌های نهفته در آنها غافل شد و برای آینده آنها باید کار جدی انجام داد. کرستن نواک معتقد است، اکنون در زمان بسیار حساسی قرار داریم که هر آنچه انجام دهیم در چند دهه آینده اثر آن را خواهیم دید.