تزریق سلول‌های بنیادی به بافت‌های بیمار

از عوامل موثر در چنین بیماری‌هایی می‌توان به کهولت سن، آسیب‌های عروقی، تغذیه، عوامل محیطی و ژنتیکی اشاره کرد.

متاسفانه به‌رغم تحقیقات صورت گرفته هنوز راه‌حل درمانی مناسبی برای این بیماری‌ها رائه نشده است. از آنجا که مشکل اصلی این بیماران از دست رفتن عملکرد بافتی به علت تخریب آن است بنابراین به نظر می‌رسد جایگزینی یا ترمیم بافت بتواند کمک شایانی به درمان این بیماران داشته باشد.

.بر همین اساس در سال 2007 میلادی، پزشکی ترمیمی که عبارت است از جایگزینی بافت‌های از دست رفته با بافتی زنده و دارای عملکرد مناسب، به عنوان یکی از شاخه‌های علم پزشکی معرفی شد.

در سال‌های اخیر ایران در زمینه سلول‌درمانی با مرکزیت پژوهشگاه رویان پیشرفت‌های خوبی داشته است به طوری که در حال حاضر در منطقه خاورمیانه هیچ رقیبی نداشته و در سطح جهان نیز جزو 10 کشور برتر در کسب دانش استفاده از سلول‌درمانی محسوب می‌شود.

در این راستا در اقدامی ابتکاری توسط پژوهشگاه رویان و با هدف تاسیس بیمارستان سلول‌درمانی به عنوان مرکزی مجهز جهت ارائه خدمات به بیماران نیازمند مرکز سلول‌درمانی سال 87 با هدف تولید سلول در سطح استاندارد و برای استفاده در مطالعات بالینی راه‌اندازی شد که تاکنون با همکاری مراکز درمانی دولتی و خصوصی به بیماران خدمات ارائه داده است.

سپس در مرحله بعد اولین مرکز پیش‌بیمارستانی برای ارائه خدمات در سطح محدود در این پژوهشگاه فراهم شد تا امکان ارائه خدمات به بیماران در مواردی که تحقیقات به نتیجه رسیده است فراهم شود که در نهایت هفته گذشته این مرکز در پژوهشگاه رویان جهاد دانشگاهی راه‌اندازی شد.

با دکتر حمید گورابی، رئیس پژوهشگاه رویان هم صحبت شده‌ایم تا از سلول‌درمانی و مرکز پیش‌بیمارستانی سلول‌درمانی بیشتر اطلاع یابیم.

تاریخچه سلول‌درمانی به حداقل یکصد سال گذشته که برای اولین بار از سلول‌های خونی برای ترمیم بافت خونی از دست رفته حین خونریزی استفاده می‌شد بازمی‌گردد و استفاده از سلول‌های بنیادی خونساز برای بیماران مبتلا به بدخیمی‌های خونی راه را برای استفاده از سلول‌های بنیادی در این روش هموار کرد. اما در سلول‌درمانی نوین ما شاهد استفاده از انواع مختلف سلول‌ها برای درمان طیف وسیعی از بیماری‌های تحلیل رونده بافتی هستیم. در سلول‌درمانی از 2 گروه سلول برای درمان استفاده می‌شود. گروه اول عبارتند از سلول‌های پیکری که این سلول‌ها در واقع سلول‌های تمایز یافته انتهایی هستند و عملا قدرت تکثیر کمتری دارند و اثرات درمانی آنها نیز کوتاه‌مدت است. گروه دوم سلول‌ها، عبارتند از سلول‌های بنیادی که نه‌تنها به خوبی تکثیر می‌شوند بلکه قادرند نسبت به انواع سلول‌های موجود در بافت نیز تمایز یابند و بنابراین کاندید مناسبی برای درمانی موثر و طولانی‌مدت هستند.

البته سلول‌های بنیادی براساس پتانسیل و همچنین منشا جداسازی به انواع و اقسام مختلفی تقسیم‌بندی می‌شوند. یکی از سلول‌های بنیادی، سلول‌های بنیادی بزرگسال است که با توجه به بافت و منشا جداسازی، پتانسیل تمایزی متفاوتی دارند. به عنوان مثال سلول‌های بنیادی جدا شده از مغز استخوان در مقایسه با سلول‌های بنیادی جدا شده از سایر بافت‌ها از توان تمایزی و همچنین تکثیر بالاتری برخوردارند. همچنین دسترسی به این سلول‌ها معمولا آسان‌تر از سایر سلول‌هاست.

با توجه به همین ویژگی‌ها در حال حاضر، مغز استخوان منبع مهمی برای جداسازی انواع سلول‌های بنیادی بوده و از این سلول‌ها نه‌تنها برای درمان بیماری‌های خونی استفاده می‌شود بلکه در انواع دیگری از بیماری‌های قلبی و عروقی، بیماری‌های کبدی، بیماری‌های چشمی، بیماری‌های استخوان و بیماری‌های غضروفی نیز استفاده می‌شود. با این حال به دلیل قدرت تمایزی بالای سلول‌های بنیادی جدا شده از هر بافت به سلول‌های همان بافت، تلاش‌های فراوانی صورت گرفته که از سلول‌های بنیادی همان بافت برای ترمیم ضایعات بافتی استفاده شود.

در راستای کاربردی کردن علوم به دست آمده در بخش‌های علوم پایه، پژوهشگاه رویان سال 87 نخستین مرکز سلول‌درمانی کشور را تاسیس کرد که هدف عمده این مرکز ارائه خدمات به بیماران نیازمند و انجام مطالعات بالینی در قالب دستورالعمل‌های استاندارد است.

این مرکز با هدف تولید سلول در سطح استاندارد و برای استفاده در مطالعات بالینی با حضور وزیر وقت بهداشت راه‌اندازی شد. هدف از تاسیس مرکز سلول‌درمانی این بود که سلول‌های مناسب و با کیفیت بالا و استاندارد برای استفاده در درمان تولید شود. همچنین بتوان با استفاده از این مرکز کارآزمایی‌های بالینی انجام شده در پژوهشگاه را هدایت کرد که لازمه آن انجام کارهای درمانگاهی در مرکز سلول‌درمانی است تا بیمارانی که وارد عرصه تحقیقات می‌شوند مورد ارزیابی قرار گیرند.

زمانی که مرکز سلول‌درمانی افتتاح شد هدف ما از تاسیس این مرکز این بود که مقدمه‌ای برای راه‌اندازی بیمارستان سلول‌درمانی در کشور باشد چرا که ایران به این مجموعه‌ پیشرفته بسیار نیاز دارد و با تاسیس این بیمارستان، هم می‌توان به مردم کشور خدمات ارائه داد و هم می‌توان در توریسم درمانی نقش خوبی را ایفا کرد.

استفاده از سلول‌های بنیادی و همچنین تحقیقات در این زمینه هر چند در سطح جهانی با افت و خیزهایی همراه بوده است و شاید به جرات بتوان گفت بعد از دانش و فناوری هسته‌ای دومین علمی است که سیاستمداران مستقیما در آن دخالت دارند. البته اکنون آینده بهتری پیش‌روی آن قرار دارد. این تغییرات مرهون کشفیاتی است که در سال‌های اخیر با تلاش دانشمندان و پزشکان به جهانیان معرفی شده است. از آن جمله می‌توان به تولید سلول‌های پرتوان القایی که در آن بدون هر گونه مشکل اخلاقی سلول‌های پوستی را به سلول‌های مشابه سلول‌های بنیادی جنینی تبدیل می‌کند اشاره کرد. این تغییر در سیاست‌ها به گونه‌ای است که حتی امروزه در ایالات متحده آمریکا که زمانی یکی از مخالفان سرسخت استفاده از سلول‌های بنیادی به عنوان یک روش درمانی بود شاهد تاسیس و ساخت مراکز ویژه برای ارائه چنین خدماتی هستیم.

شاید بزرگ‌ترین این مراکز در شهر بوستون آمریکا تحت عنوان مرکز سلول‌درمانی انسانی باشد. این مرکز که با مشارکت 5 مرکز معتبر دانشگاهی همانند انستیتو سرطان دانوفاربر، بیمارستان کودکان بوستون، بیمارستان عمومی ماساچوست، بیمارستان بیریگام و مرکز دیکانست تاسیس‌شده در حال حاضر یکی از بزرگ‌ترین مراکز سلول‌درمانی دنیاست. این مرکز هم‌اکنون از سلول‌های بنیادی برای ترمیم بافت قلبی، بافت تاندونی، تومورهای مغزی و همچنین سرطان استفاده می‌کند.

طی 5‌/‌2 سال گذشته تلاش‌های زیادی برای افتتاح بیمارستان سلول‌درمانی صورت گرفت. این در حالی است که به‌رغم تاکیدات مسوولان عالی، تاسیس این بیمارستان با مشکلات زیادی همراه شد، اما به نظر می‌رسد در ماه‌های آینده قدم‌های خوبی در این زمینه برداشته شود.

در میانه راه تاسیس بیمارستان سلول‌درمانی و راه‌اندازی مرکز سلول‌درمانی موفق شدیم با استفاده از امکانات مجموعه فعلی رویان که عمدتا برای درمان ناباروری مورد استفاده قرار می‌گرفت، برای ارائه‌ درما‌ن‌هایی که نیاز به استفاده از سلول داشته و به بستری شدن طولانی مدت نیاز ندارد مرکز پیش‌بیمارستانی سلول‌درمانی را تاسیس کنیم.

خوشبختانه امروز شاهد گشایش مرکز پیش‌بیمارستانی سلول‌درمانی هستیم که با بهره‌گیری از امکانات یک مرکز جراحی محدود، خدمات سلول‌درمانی ارائه می‌دهد.

البته تاسیس این مرکز به این معنا نیست که همکاری خود را با مراکز تحقیقاتی بالینی بیمارستان‌ها و دانشگاه‌ها خاتمه دهیم. بلکه درصدد گسترش همکاری‌ها نیز هستیم. به طوری کلی مرکز پیش‌بیمارستانی سلول‌درمانی پژوهشگاه رویان مرکزی است از آنچه می‌توانیم در سلول‌درمانی عرصه پزشکی ترمیمی برای درمان بیماری‌ها داشته باشیم.

سلول‌درمانی یکی از ابزارهای مهم در کنار سایر روش‌های درمانی در معالجه بیماران است. در این روش، سلول‌های بنیادی که قابلیت تکثیر و تبدیل به سایر سلول‌ها را دارند در آزمایشگاه کشت داده شده و سپس به بافت آسیب دیده تزریق می‌شود.

سلول‌درمانی عمدتا در بیماری‌هایی استفاده می‌شود که بخشی از بافت از بین رفته باشد که می‌تواند در اثر کهولت سن، بیماری یا تروما بروز پیدا کند. تخمین زده می‌شود به دلیل افزایش بیماری‌های همراه با تخریب بافتی که عمدتا به دلیل زندگی شهری و افزایش سن جمعیت‌هاست، استفاده از این روش توسعه فراوانی پیدا کند که از نظر اقتصادی نیز تاثیر قابل توجهی در افزایش درآمد کشورهای صاحب فناوری خواهد داشت.

روند استفاده از این روش تا اندازه‌ای متفاوت با روش‌های معمول درمانی است و لازم است در زیرساخت‌های درمانی کشور برای ارائه این روش‌ها تغییراتی ایجاد شود که عمده‌ترین این تغییرات ایجاد ساختار تولید دارو یا سلول در کنار محل ارائه این روش درمانی است.

در روش‌های رایج فعلی، دارو در یک کارخانه داروسازی به دور از بیمارستان یا درمانگاه تولید می‌شود و بعد از اعمال استانداردهای خاص مورد استفاده قرار می‌گیرد ولی در روش سلول‌درمانی همه این امکانات ازجمله امکاناتی که شرایط تولید استاندارد مانند اتاق‌های تمیز را فراهم می‌کنند باید در کنار محل ارائه درمان که عمدتا بیمارستان است قرار بگیرد. این تغییرات را به صورت الگویی در مرکزی که در رویان وجود دارد، ایجاد کرده‌ایم.

در این مرکز پیش‌بیمارستانی دو اتاق عمل وجود دارد که نمونه‌ها پس از گرفتن از بیماران بلافاصله جهت تولید سلول و دارو به اتاق‌های تمیز منتقل می‌شود و در نهایت سلول تولید شده مجددا برای استفاده روی بیمار به اتاق‌های عمل برمی‌گردد.

به عنوان مثال با استفاده از سلول‌درمانی می‌توان عملکرد بافت را به حالت اولیه نزدیک کرد. به طوری که در بیماران مبتلا به نارسایی کبد وقتی بیمار کاندیدای پیوند کبد می‌شود یا در بیماران پوستی وقتی پوست بیمار ترمیم پیدا نمی‌کند، می‌توان از سلول‌درمانی استفاده کرد.

در مرکز پیش‌بیمارستانی سلول‌درمانی پژوهشگاه رویان، خدمات درمانی به مبتلایان بیماری‌هایی که قبلا کارآزمایی بالینی موفقیت‌آمیزی شامل بیماری‌های ارتوپدی استخوان و غضروف و بیماری‌های پوستی مانند سوختگی داشته‌اند ارائه می‌شود.

در حال حاضر این روش درمانی در بیماری‌هایی که شیوع فراوانی در کشور دارند مانند بیماری‌های قلبی، ارتوپدی، پوستی و چشمی مورد استفاده قرار می‌گیرد. این مرکز روزانه 50 تا یکصد نفر پذیرش درمانگاهی خواهد داشت، روند سلول‌درمانی روندی طولانی است چراکه کشت دادن نمونه‌ها تا 5‌/‌1 ماه زمان می‌برد. البته در بخش کلین‌روم جهت کشت دادن نمونه‌ها، پژوهشگاه رویان توانایی پذیرش ماهیانه نزدیک به 50 نفر را دارد.

البته در انجام جراحی‌ها محدودیتی وجود ندارد و به تعداد سلول‌هایی که آماده می‌شود بستگی دارد. به طور کلی محدودیت اصلی ما در آماده‌ کردن سلول است که نیاز به تجهیزات خاص کشت نمونه‌ها وجود دارد.

بیمار در یک روز با مراجعه به این مرکز، نمونه مغز استخوان داده و سپس نمونه طی 2 ماه جهت تولید سلول، کشت داده می‌شود و در یک روز هم تزریق صورت می‌گیرد و بیمار تنها 12 تا 24 ساعت بستری می‌شود تا از عوارض اولیه مطمئن شویم.

تاکنون مرکز سلول‌درمانی پژوهشگاه رویان سلول‌های تولید شده را در سایر بیمارستان‌ها مورد استفاده بیماران قرار می‌داد، اما در حال حاضر با راه‌اندازی مرکز پیش‌بیمارستانی سلول‌درمانی، سلول‌های تولید شده در این مرکز به بیماران تزریق خواهد شد که امیدواریم این مرکز الگوی سایر بیمارستان‌ها باشد تا این روش را توسعه دهند. در این مرکز صرفا درمان‌هایی صورت می‌گیرد که در مطالعات پیشین، اثربخشی و بی‌خطر بودن و نداشتن عوارض جانبی آنها به اثبات رسیده باشد.