شروط پرداخت دیه از بیت‌المال

هرگاه کسی که مرتکب قتل عمد شده فرار کند و تا هنگام مرگ به او دسترسی نباشد پس از مرگ، قصاص به دیه تبدیل می‌شود که باید از مال قاتل پرداخت شود و اگر مالی نداشته باشد از اموال نزدیک‌ترین خویشاوند او و اگر بستگانی نداشته باشد یا آنها توانایی پرداخت دیه نداشته باشند دیه از بیت‌المال پرداخت خواهد شد. در مواردی که عاقله (بستگان ذکور نسبی پدر یا مادر به ترتیب در طبقات ارث)‌ مسوول پرداخت دیه از سوی مرتکب جرم است مانند موردی که فرد دیوانه یا کودک مرتکب قتل می‌شود هرگاه مرتکب جرم دارای عاقله نباشد یا عاقله نتواند دیه را در مدت 3 سال بپردازد دیه از بیت‌المال پرداخت می‌شود.

پرداخت دیه جرایم عمدی و شبه‌عمد (مانند قتل ناشی از بی‌احتیاطی در رانندگی)‌ بر عهده مرتکب جرم است ولی اگر این شخص فرار کند دیه از مال او گرفته می‌شود و اگر مال نداشته باشد از بستگان نزدیک او و اگر بستگانی نداشت یا بستگان بضاعت مالی نداشتند دیه از بیت‌المال پرداخت می‌شود. در این میان چند نکته مهم نیز وجود دارد از جمله این که اگر مرتکب قتل غیرعمد تمکن مالی نداشته باشد و به اصطلاح اعسارش ثابت شود و دادگاه حکم به اعسار او صادر کند صدور این حکم و اثبات ناتوانی مالی محکوم به پرداخت دیه از جمله موارد پرداخت دیه از بیت‌المال محسوب نمی‌شود. همچنین در مورد این که آیا پرداخت دیه از بیت‌المال فقط در مورد قتل است یا به صدمات نیز قابل تسری است، گفته می‌شود اگرچه قانون در این مورد سکوت کرده ولی مطابق نظر برخی علمای حقوق و فقها در مواردی که دیه قتل بر عهده بیت‌المال است، دیه جرح نیز بر عهده بیت‌المال خواهد بود.

از سوی دیگر، پرداخت دیه از بیت‌‌المال مستلزم رسیدگی و احراز شرایط قانونی و صدور حکم از دادگاه است و پس از صدور حکم و قطعیت آن، ذینفع از طریق اجرای احکام دادگستری اقدام خواهد کرد. اما چنانچه بعد از پرداخت دیه قاتل شناسایی شود، برابر مقررات، تعقیب و مجازات می‌شود و موظف است دیه را به بیت‌المال برگرداند. در مورد فوت عابران پیاده در حوادث رانندگی و وضعیت پرداخت دیه آنها نیز قانون می‌گوید در مواردی که عبور عابر پیاده از محل ممنوع است اگر عابر عبور کند و راننده‌ای که با سرعت مجاز و مطمئنه در حال حرکت است و وسیله نقلیه او نقص فنی ندارد، مسوولیتی در مورد دیه نخواهد داشت.