اراده غرب برای فشار حقوق بشری به ایران

اداره حقوق بشر از ابتدای دهه 70 در وزارت امور خارجه تشکیل شد. مسوولیت این اداره ایجاد ارتباط بین سازمان‌ها و سازوکارهای بین‌المللی مربوط به حقوق بشر و ارگان‌های داخلی مرتبط با بحث حقوق بشر است. همچنین این اداره مسوولیت دارد تعهدات بین‌المللی را که کشور ما در زمینه حقوق بشر پذیرفته است به مراجع داخلی مرتبط کرده و نحوه اجرای آن تعهدات را نیز به مراجع ذی‌ربط بین‌المللی منعکس کند. ما در حوزه حقوق بشر ارتباط بین دستگاه‌های داخلی کشور با همتایان خارجی خودشان و سازمان‌های بین‌المللی را برقرار می‌کنیم. به طور مثال یکی از برنامه‌های اداره حقوق بشر برقراری همکاری‌های دوجانبه حقوق بشری با دیگر کشورهاست که در این برنامه‌های دوجانبه وزارت خارجه به عنوان هماهنگ‌کننده بین ارگان‌های داخلی فعال در بحث حقوق بشر و همتایان خودشان در دیگر کشورهاعمل می‌کند. در حال حاضر ما گفت‌وگوهای حقوق بشری مختلفی را با کشورهای دیگر داریم که در این گفت‌وگوها مباحث فنی حقوق بشر مورد بحث واقع می‌شود و همچنین ارگان‌های ذی‌ربط با همتایانشان در مورد تحقق بهتر حقوق بشر یا نحوه مدیریت بهتر امور قضایی تبادل تجربه می‌کنند.

کارکرد این دو ارگان کاملا متفاوت است ولی هر کدام از این ارگان‌ها کارکرد مهمی دارند. اداره حقوق بشر زیر مجموعه وزارت امور خارجه است و مسوولیت وزارت امور خارجه پیگیری سیاست خارجی است؛ بنابراین مسوولیت اداره حقوق بشر پیگیری سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در حوزه حقوق بشری است. این نقشی است که این اداره ایفا می‌کند، اما ستاد حقوق بشر قوه قضاییه در زیر مجموعه قوه قضاییه قرار گرفته است و به عنوان یک نهاد ملی عمل می‌کند. به این معنی که ستاد حقوق بشر مسوولیت هماهنگی دستگاه‌های داخلی درباره موضوعات مربوط به حقوق بشر را دنبال می‌کند. پس اداره حقوق بشر و ستاد حقوق بشر دو همکار هستند که اقداماتشان مکمل همدیگر است و به یکدیگر کمک می‌کنند و ارتباطات تنگاتنگ دارند، اما کارکردهایشان متفاوت است. چون بخش عمده‌ای از حقوق بشر بخش قضایی است آن بخش را احاله می‌دهیم به قوه قضاییه و از ستاد حقوق بشر قوه قضاییه کمک می‌گیریم.

به طور مثال ما در مورد تحولات حقوق بشریمان باید گزارش‌های منظم به ارگان‌های بین‌المللی داشته باشیم. طبیعتا این گزارش را وزارت خارجه نمی‌تواند تهیه کند و در سطح تهیه گزارش باید این کار توسط مراجع قضایی صورت گیرد.

در مورد خانم میرقلی‌خانی گزارش‌هایی که ما دریافت کرده‌ایم، نشان می‌دهد موارد متعددی از نقض حقوق بشر ازجمله طرح اتهامات بی‌اساس، محاکمه غیرعادلانه، شکنجه و بدرفتاری در مورد ایشان اتفاق افتاده است. اعتراض به این گونه موارد، امر لازمی است که اداره حقوق بشر انجام می‌دهد. ما موضوع ایشان را در سازوکارهای بین‌المللی حقوق بشر مطرح کرده‌ایم، ازجمله گزارشگران سازمان ملل را متوجه این موضوع کرده‌ایم و از آنها خواسته‌ایم وضعیت این خانم را پیگیری کنند، اما این سازوکارها با یک مشکل همیشگی مواجه است و آن این که خانم میرقلی‌خانی در آمریکا بازداشت است و آمریکا کشوری است که با سازوکارهای بین‌المللی حقوق بشر همکاری نمی‌کند، بنابراین وقتی گزارشگران سازمان ملل می‌خواهند موضوعی را در ارتباط با آمریکا پیگیری کنند با عدم همکاری این کشور مواجه می‌شوند.

آن کاری که ما فکر می‌کنیم باید انجام دهیم این است که ایران باید وضعیت اتباعش را در خارج از کشور با جدیت پیگیری کند. ما نباید نسبت به وضعیت اتباعمان در خارج از کشور بی‌تفاوت باشیم. باید از همه ظرفیت‌های موجود استفاده کنیم

البته من فکر می‌کنم این روند عوض شده، یعنی الان جایگاهی که کشورهای غربی در حوزه حقوق بشر دارند با جایگاه قبلی‌شان متفاوت است. در زمانی به چند دلیل این نظر وجود داشت که کشورهای غربی خودشان را مدعی حقوق بشر می‌دانستند و بر وضعیت حقوق بشر در کشورهای دیگر نظارت می‌کردند. کشورهای دیگر هم ظاهرا پذیرفته بودند که همیشه متهم باشند، اما بعد از کنفرانس دوربان، این وضعیت دچار تعلل جدی شده است. در کنفرانس دوربان کشورهای غربی برای اولین بار در موضع متهم قرار گرفتند. موضوع کنفرانس دوربان نژادپرستی بود و متهم اول در بحث نژادپرستی و تبعیض نژادی اروپا و آمریکا هستند. آن چیزی که باعث شد آثار این جابه‌جایی بیشتر باشد، رویکرد اروپایی‌ها بود، یعنی اروپایی‌ها در آن کنفرانس حاضر نشدند مسوولیت خودشان را بپذیرند و اتحادیه اروپا و آمریکا رویکرد غیرمسوولانه‌ای در این باره داشتند. این مساله باعث شد وجهه‌ای که قبلا داشتند تا حد زیادی مخدوش شود. آمریکا و اتحادیه اروپا نشان دادند در مواجهه با انتقادات حقوق بشری، پاسخ‌هایشان مسوولانه نیست. از آن به بعد ما شاهد تحولات بسیاری بوده‌ایم که باعث شده این جابه‌جایی‌ها بیشتر صورت بگیرد. موضوع 11 سپتامبر تحولات بسیاری در این باره ایجاد کرد. بعد از آن گزارش‌های متعددی درمورد نقض حقوق بشر در مورد آمریکا و اروپا و وضعیت مسلمانان و اسلام‌ستیزی منتشر شد. الان دیگر آن تقسیم کار سنتی وجود ندارد و شما وقتی در اجلاس‌های شورای حقوق بشر حضور پیدا می‌کنید، کشورهای زیادی در مورد وضعیت حقوق بشر در آمریکا انتقاد می‌کنند. در حال حاضر، همه کشورها این اختیار را برای خود قائلند که از وضعیت حقوق بشر در هر کجای دنیا انتقاد کنند.

یکی از کارهایی که ما باید انجام دهیم و مهم است، معرفی دستاوردهای حقوق بشری است یعنی ما اصولا نباید خودمان را در حوزه اتهاماتی که غرب علیه ما مطرح می‌کند، محصور کنیم. ما باید در یک اقدام مبتکرانه اصول و رویکردها و دستاوردهایمان را در حوزه حقوق بشر به دنیا معرفی کنیم. خیلی از دستاوردهای حقوق بشری در ایران هستند که در دنیا نادیده گرفته می‌شوند. ما در حوزه‌های بسیاری دارای الگوهای قابل ارائه هستیم. به طور مثال بحث حق آموزش، بهداشت و... موضوعات حقوق بشری هستند، در این زمینه‌ها ما الگوهای قابل ارائه داریم. این امر باعث می‌شود که شناخت بیشتری نسبت به دستاوردهای ایران در مجامع حقوق بشری حاصل شود و در حقیقت زاویه دید دنیا نسبت به تحولات ایران آن چیزی نباشد که رسانه‌های غربی منعکس می‌کنند بلکه منابع اطلاعاتی افکار عمومی دنیا متنوع شود. اگر ما دستاوردها و عملکردهایمان را به دنیا نشان دهیم این باعث می‌شود چهره متفاوتی را در دنیا داشته باشیم.

البته موضوعاتی را که غرب مطرح می‌کند 2 دسته هستند. بعضی اوقات موضوعات نظری است که بحث‌های کلان است و گاهی اوقات موضوعات ریز است. ما درمورد بحث‌های نظری باید این سیاست را داشته باشیم که وارد یک گفت‌وگوی جدی با غرب شویم، یعنی ایران به عنوان یک کشور صاحب نظر باید به طور جدی وارد مباحث نظری حقوق بشر شود. این نقش را به طور انحصاری ایران می‌تواند ایفا کند چون ایران کشوری است که سابقه تمدنی، پشتوانه‌های قوی فکری و نهادهای قوی برای ارائه نظرات خودش دارد. مهم این است که ما برای این موضوع برنامه‌ریزی کنیم. عرصه دوم موضوعات ریز است که شامل موارد خاص حقوق بشری می‌شود. 2 نکته در این باره وجود دارد؛ اولا ما باید متوجه باشیم که گاهی اوقات غرب با طرح موضوعات جزئی ما را درگیر می‌کند، به طوری که ما از وظیفه اولمان بازمی‌مانیم، یعنی آنقدر روی موضوعات جزئی متمرکز می‌شویم که نسبت به وظیفه تبیینی‌مان غفلت می‌کنیم. نکته دوم آن است که چون در معرض اتهام هستیم و اصولا در غرب یک سازمان‌یافتگی برای طرح انتقادات حقوق بشری علیه ایران وجود دارد باید در این زمینه هوشیاری و مراقبت داشته باشیم. ما باید متوجه باشیم که هر اتفاق حقوق بشری در ایران رخ می‌دهد یک طیفی در غرب آماده هستند که حول و حوش آن پردازش انجام دهند و تبلیغات سیاسی را سازماندهی کنند. در عین حال باید توجه داشته باشیم که اطلاع‌رسانی و پاسخگویی سریع داشته باشیم چون آن چیزی که مورد سوءاستفاده غرب قرار می‌گیرد سوار شدن بر یک جریان رسانه‌ای با استفاده از جعل اطلاعات در مورد یک موضوع قضایی است. اگر بتوانیم یک اطلاع‌رسانی سریع و دقیق راجع به موضوعات قضایی داشته باشیم امکان فعالیت غرب در حوزه حقوق بشر را می‌توانیم محدود کنیم.

من معتقدم که هم در بعد ورود به بحث‌های نظری و هم در بعد تقویت ساختار اطلاع‌رسانی وضعیت‌مان نسبت به گذشته خیلی بهتر است، اما هنوز با وضعیت مطلوب فاصله داریم. برای وزارت خارجه مهم آن است که ما در مسیر درست حرکت کنیم. حرکت در مسیر درست این امیدواری را ایجاد می‌کند که ما به وضعیت مطلوب برسیم. اراده غرب برای فشار بر ایران در موضوع حقوق بشر جدی است. آنها از تمام ظرفیت‌هایشان برای اعمال فشار بر ایران استفاده می‌کنند، اما چقدر این فشارها تاثیرگذار خواهد بود بستگی به عوامل مختلف دارد، یک عامل میزان تاثیر‌گذاری و موضع قوی و فعال ماست و یک عامل آن هم میزان مقاومت جریان‌های بین‌المللی است. چون قرار نیست غرب در تحولات بین‌المللی حرف آخر را بزند و تعیین‌کننده همه امور باشد. جریان‌های مقاوم بین‌المللی هم وجود دارند که در سال‌های گذشته نقش چشمگیری را ایفا کرده‌اند، مثل کشورهای در حال توسعه، جنبش عدم تعهد‌ یا سازمان کنفرانس اسلامی. البته این‌که این تشکل‌ها تا چه حد تاثیر‌گذاری بین‌المللی‌شان را حفظ کرده و ارتقا بدهند این موضوع نیز تعیین‌کننده است. ما به عنوان یک کشور در حال توسعه معتقدیم که متعلق به بلوک کشورهای در حال توسعه هستیم و وقتی این نزاع فکری بین ما و گروه غرب شکل می‌گیرد ،مهم است که کشورهای در حال توسعه چقدر با ما همراهی و در برابر جریانی که از سوی غرب آغاز شده مقاومت می‌کنند.