به گزارش ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، نشست هماندیشی «چگونه نوجوانان را با شعر نوجوان آشنا کنیم؟» جمعه (۲۹ آبان ۱۴۰۵) با حضور انسیه موسویان؛ شاعر کودک و نوجوان، طیبه شامانی؛ شاعر کودک و نوجوان، حسین تولایی؛ شاعر کودک و نوجوان، علیرضا رحیمی؛ مدیرعامل انتشارات سروش و سید حبیب نظاری؛ شاعر و نماینده انتشارات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در سرای کتاب خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد. گزارش تصویری این نشست را اینجا ببینید.
چرا نوجوانان به شعر بزرگسال گرایش پیدا میکنند؟
در آغاز نشست نوجوانان درباره نخستین تجربههای خود از شعرخوانی و آثاری که آنها را به شعر علاقهمند کرده است، سخن گفتند. در ادامه انسیه موسویان از نوجوانان حاضر در نشست پرسید: در شعر بزرگسالان چه مسئلهای توجه آنها را جلب کرده است؟ چه چیزی در شعر بزرگسالان بوده که در شعر مختص نوجوان به آن توجه نشده است؟
در پاسخ به سوال موسویان بخشی از نوجوانان گفتند: نخستین مواجهههای خود با شعر را از طریق آثار شاعران بزرگسال تجربه کردهاند. برخی نیز از شعرهایی یاد کردند که به دلیل تصویرسازی، مضمون عاطفی و ارتباط با تجربههای شخصیشان در ذهن آنها ماندگار شده بود.
یکی از نوجوانان درباره علت گرایش به شعر بزرگسال گفت: احساس میکنم مضمون و محتوایی که بتواند چیزی به من اضافه کند، در شعر نوجوان کمتر دیده میشود. دغدغههای نوجوانان در جامعه امروز تغییر کرده است و به مسائل بزرگسالانه نزدیک شدهاند. من شعرهایی را میخوانم که شاعر به زیباییآفرینی و بیان دغدغههای من توجه کرده است. به همین دلیل، به سراغ شعر شاعرانی میروم که احساس میکنم درباره موضوعات مورد علاقه من سخن میگویند.
یکی دیگر از نوجوانان نیز با اشاره به دشواری شناخت مخاطب نوجوان برای شاعران گفت: کار برای شاعر نوجوان دشوار است؛ زیرا نوجوان بهخوبی شناخته نشده است. شاعر نمیداند نوجوان امروز چه درگیریهای فکری، چه مشکلات و چه نیازهایی دارد که باید در شعر به آنها پرداخته شود. نوجوانان گاهی به سمت دنیای بزرگسالان حرکت میکنند و به موضوعاتی نیاز دارند که با زبان و تجربههای آنها بیان شود.
در ادامه حاضران بر ضرورت شناخت دقیق نوجوان امروز تاکید کردند و یادآور شدند که تجربههای نسلهای گذشته نمیتواند بهتنهایی مبنای تولید شعر برای نوجوانان امروز باشد. شاعر باید بتواند به تجربهها، احساسات، دغدغهها و جهان ذهنی مخاطب خود نزدیک شود.
شاعر نوجوان باید جامعه امروز را بشناسد
در بخش بعدی این نشست طیبه شادمانی با اشاره به تفاوت تجربههای نوجوانان در نسلهای مختلف، شناخت جامعه و مخاطب را از ضرورتهای شعر نوجوان دانست و گفت: شاعر باید جامعهشناس باشد. وقتی میخواهد برای نوجوان شعر بگوید، باید بداند دغدغه نوجوان امروز چیست و سطح فکری او چه تفاوتی با نوجوانان بیست سال پیش دارد. اگر شاعر بتواند مخاطب خود را بهدرستی بشناسد و بر اساس این شناخت شعر بگوید، احتمال موفقیت او بیشتر خواهد شد.
او همچنین بر ضرورت نزدیک شدن شاعران به تجربههای واقعی نوجوانان تاکید کرد و افزود: شاعر باید به تجربههای نوجوان امروز نزدیک شود. بیان تجربههای دوران نوجوانی خود شاعر، بهتنهایی نمیتواند پاسخگوی نیاز مخاطب امروز باشد. شاعر باید تجربههای نسل جدید را بشناسد و آنها را در شعر بازتاب دهد.
در این بخش از نشست، حاضران به نمونههایی از شعر بزرگسال اشاره کردند که با وجود آنکه برای نوجوانان سروده نشدهاند، همچنان در میان آنها خوانده میشوند و جذابیت دارند. تصویرسازی، زبان، مضمون عاطفی، صداقت و ارتباط با تجربههای زیسته از جمله دلایل ماندگاری این اشعار عنوان شد.
شعر نوجوان نباید نوجوان را کودک فرض کند
حسین تولایی نیز در این نشست با اشاره به ضرورت به رسمیت شناختن نوجوان در شعر گفت: شعری که نوجوان آن را جدی نگیرد، پس زده میشود. شعر نباید مخاطب را کودک فرض کند و نباید او را به فضایی وارد کند که متعلق به او نیست. نوجوان، انسانی در حال رشد است و شعر باید این ویژگی را به رسمیت بشناسد.
او با اشاره به ضرورت توجه به تجربههای واقعی نوجوانان افزود: نوجوانان باید بتوانند در شعر، خودشان و تجربههایشان را پیدا کنند. حتی در موضوعات جدی مانند جنگ، میتوان به تجربههای واقعی نوجوانان پرداخت. نوجوانان در شرایط دشوار نیز شوخی، خنده و تجربههای متفاوت دارند. این بخش از زندگی آنها هم میتواند در شعر بازتاب پیدا کند.
تولایی همچنین بر ضرورت توجه به صداقت در شعر نوجوان تاکید کرد و گفت: شاعر باید بتواند با مخاطب خود ارتباطی واقعی برقرار کند و از محدود کردن جهان نوجوان به موضوعات ساده و سطحی پرهیز کند.
ظاهر کتاب بر انتخاب نوجوان تاثیر میگذارد
در بخش دیگری از نشست، علیرضا رحیمی، مدیر عامل انتشارات سروش و فعال در حوزه شعر کودک و نوجوان گفت: تاثیر ظاهر کتاب، طراحی جلد، تصویرگری، کیفیت چاپ و شکل ارائه آثار بسیار بالاست و ناشر باید به آن توجه کند و نوجوانان نباید سطح توقع خود را از کتاب خوب پایین بیاورند.
در همین راستا برخی نوجوانان معتقد بودند کتابهای شعر نوجوان در مواردی از نظر طراحی و کیفیت بصری جذابیت کافی ندارند و همین مسئله میتواند مانع دیده شدن محتوای ارزشمند آنها شود.
یکی از نوجوانان با اشاره به تجربه خود از کتابهای شعر گفت: کتابی که ظاهر مناسبی نداشته باشد، ممکن است نوجوان را به خواندن آن ترغیب نکند. برخی کتابهای شعر از نظر چاپ و طراحی، جذابیت کافی ندارند و نوجوان به سراغ آنها نمیرود. حتی ممکن است محتوای ارزشمندی داشته باشند، اما ظاهر کتاب اجازه ندهد آن محتوا دیده شود.
رحیمی با تاکید بر ضرورت توجه به تصویرگری اشاره کرد: نوجوان همچنان به تصویر نیاز دارد. این تصور که نوجوان به مرحلهای رسیده است که فقط متن برای او کافی است، درست نیست. تصویرگری، کاریکاتور، سیاهقلم و دیگر شیوههای بصری میتوانند به شعر و کتاب نوجوان کمک کنند. باید از ظرفیت هنرمندان تصویرگر استفاده کرد و کتاب را متناسب با مخاطب ارائه داد.
در این بخش، حاضران بر ضرورت همراهی شاعر، ناشر، طراح و تصویرگر تاکید کردند و کیفیت کتاب را حاصل همکاری مجموعهای از عوامل دانستند. همچنین بر این نکته تاکید شد که نوجوانان باید در انتخاب کتاب سختگیر باشند و آثار ضعیف را بهسادگی نپذیرند.
شعر نوجوان مخاطب دارد؛ فرصت دسترسی به آن محدود است
حسین تولایی با اشاره به تصور برخی ناشران درباره نبود مخاطب برای شعر نوجوان، این مسئله را حاصل شکلگیری یک برداشت نادرست در فضای نشر دانست و گفت: این تصور که شعر نوجوان مخاطب ندارد، یک برساخت فرهنگی و اجتماعی است که در ذهن بزرگسالان و سیاستگذاران شکل گرفته است. ما این تصور را بهعنوان واقعیت پذیرفتهایم؛ در حالی که واقعیت لزوماً چنین نیست.
او با طرح پرسشهایی درباره میزان انتشار و دسترسی نوجوانان به کتاب شعر افزود: در برابر جمعیت چندمیلیونی نوجوانان، تیراژ کتابهای شعر نوجوان چقدر است؟ چه میزان از کتابهای درسی به شعر نوجوان میپردازند؟ در کتابخانههای مدارس و کتابخانههای عمومی چه تعداد کتاب شعر نوجوان وجود دارد؟ وقتی تیراژ کتاب پایین است و نوجوان فرصت مواجهه با شعر را ندارد، نمیتوان نتیجه گرفت که او شعر نمیخواند.
تولایی با اشاره به ضرورت معرفی کتاب و ایجاد فرصت مطالعه، نوجوانان حاضر در نشست را به معرفی آثار به دوستان خود تشویق کرد و گفت: اگر هرکدام از شما کتابی را به دوستانتان معرفی کنید، میتوانید مخاطبان شعر نوجوان را افزایش دهید. این معرفیها میتواند زمینهای برای توجه بیشتر ناشران به شعر نوجوان فراهم کند.
انتشارات سروش ۱۰ مجموعه شعر عاشقانه نوجوان منتشر میکند
در بخش دیگری از نشست، حسین تولایی از انتشار مجموعهای شامل ۱۰ کتاب شعر عاشقانه نوجوان در انتشارات سروش خبر داد. او با اشاره به حمایت مدیرعامل انتشارات سروش از انتشار این مجموعه گفت: این مجموعه با هدف توجه به نیازهای عاطفی نوجوانان و ارائه شعرهایی متناسب با زبان و تجربههای آنها منتشر شده است.
وی افزود: «مردمکهای سرمهای» اثر سودابه امینی، «نهنگ تشنه در حوض» اثر کبری بابایی، «یک دقیقه بیشتر بمان» اثر غلامرضا بکتاش، «دوستت دارنهای مچاله» اثر حسین تولایی، «تو که رود بودی» اثر مریم زندی، «دلتنگیام گاهی لباس شاد میپوشد» اثر بهاره سلمانی، «روزهای غیرمعمولی» اثر شهلا شهبازی، «در جنوب چشمهای تو» اثر علی مرادی، «سیمهای ساکت سهتار» اثر مهدی مردانی و «برای تو امسال شال خواهم بافت» اثر سعیده موسویزاده، عناوین کتابهای این مجموعه است.
این شاعر با اشاره به ضرورت توجه به تجربه عاطفی نوجوانان بیان کرد: عشق، یک حس طبیعی است که در وجود انسان قرار دارد. باید به این احساس توجه کنیم و زمینهای فراهم کنیم تا در نوجوانان به شکل درست و مطلوب رشد کند. ما سالها در حوزه نوجوان فعالیت کردهایم و تلاش میکنیم نیازهای آنها را بشناسیم. نوجوانان باید در جریان تولید کتاب و ادبیات حضور داشته باشند و آثار متناسب با تجربههای آنها منتشر شود.
کتابهای شعر نوجوان به تبلیغ و معرفی نیاز دارند
در ادامه نشست، حاضران به ضرورت تبلیغ، معرفی و ترویج کتاب شعر نوجوان اشاره کردند. برخی نوجوانان معتقد بودند دسترسی به کتاب و آشنایی با آثار منتشرشده، بدون معرفی مؤثر دشوار است و ناشران باید از شیوههای متناسب با فضای ارتباطی نوجوانان برای معرفی آثار استفاده کنند.
یکی از نوجوانان گفت: کتابها در قفسهها به فروش نمیرسند. باید پیش از آن تبلیغ و معرفی شوند تا نوجوان با آنها آشنا شود و به سراغشان برود. معرفی کتاب به دیگران نیز میتواند در افزایش علاقه به شعر مؤثر باشد.
انسیه موسویان نیز با اشاره به فعالیتهای ترویجی گفت: در معرفی کتاب میتوان از شیوههای مختلف استفاده کرد. انتشار ویدئو، معرفی بخشهایی از شعر و استفاده از ظرفیت شبکههای اجتماعی میتواند توجه مخاطبان را جلب کند. باید به کتابها فرصت داد تا دیده شوند و نوجوانان با آثار مختلف آشنا شوند.
نوجوانان باید در تولید و ترویج ادبیات مشارکت داشته باشند
حاضران در نشست با اشاره به ظرفیت نوجوانان در نویسندگی، شعر، نقد و معرفی کتاب، مشارکت آنها را در جریان ادبیات ضروری دانستند. برخی از نوجوانان حاضر در نشست، علاوه بر شعرخوانی، در حوزه داستاننویسی، روایت، نقد و معرفی کتاب فعالیت داشتند.
طیبه شادمانی با اشاره به حضور نوجوانان در نشست گفت: بسیاری از شما مینویسید؛ داستان، شعر، نقد و یادداشت تولید میکنید. برخی از نوجوانان حاضر نیز در حوزه داستان و روایت فعالیت دارند. حضور شما در این نشست نشان میدهد که ادبیات، فضایی برای مشارکت و ارتباط میان نوجوانان و فعالان این حوزه فراهم میکند.
در ادامه پیشنهادهایی درباره برگزاری مشاعرههای نوجوانان، نشستهای نقد شعر، دعوت از شاعران و ایجاد گروههای هماندیشی مطرح شد. حاضران بر ضرورت استمرار این فعالیتها و ایجاد فضایی برای ارتباط نوجوانان با شاعران و ناشران تأکید کردند.
قالب شعر تعیینکننده نیست؛ کیفیت و محتوای شعر اهمیت دارد
در بخش پایانی نشست، موضوع قالب شعر و تأثیر آن بر علاقه نوجوانان مطرح شد. حاضران درباره قالبهای چهارپاره، مثنوی، غزل، شعر نیمایی و شعر سپید و میزان استقبال نوجوانان از آنها گفتوگو کردند.
یکی از نوجوانان با اشاره به علاقه خود به شعرهای کوتاه گفت: شعرهای کوتاه را بیشتر دوست دارم؛ زیرا میتوانم آنها را بخوانم و از خواندنشان خسته نشوم.
نوجوان دیگری با اشاره به اهمیت مضمون و نحوه بیان گفت: قالب شعر بهتنهایی تعیینکننده نیست. مهم این است که محتوا بهخوبی بیان شود و شعر بتواند احساس و مفهوم خود را منتقل کند. اگر شعر زیبا باشد و حرفی برای گفتن داشته باشد، مخاطب با آن ارتباط برقرار میکند.
در ادامه، شادمانی با تاکید بر ضرورت توجه به همه قالبهای شعری بیان کرد: باید به هر قالبی به اندازه خودش فرصت داد. مسئله اصلی این نیست که نوجوان یک قالب خاص را بخواند یا نخواند؛ کیفیت شعر و بیان درست دغدغههای مخاطب اهمیت دارد. اگر حرف دل نوجوان در شعر به زیبایی بیان شود، آن شعر میتواند او را جذب کند.
شعر نوجوان به حمایت ناشران و نهادهای فرهنگی نیاز دارد
در بخش پایانی این نشست، حاضران به ضرورت حمایت نهادهای فرهنگی، ناشران، کتابخانهها و مراکز آموزشی از انتشار و ترویج شعر نوجوان اشاره کردند. خرید کتاب، افزایش تیراژ، اختصاص بخشهای ویژه شعر نوجوان در کتابخانهها، معرفی آثار و فراهم کردن امکان دسترسی نوجوانان به کتاب از جمله پیشنهادهای مطرحشده بود.
حسین تولایی با اشاره به ضرورت حمایت نهادهای فرهنگی از انتشار کتاب شعر نوجوان گفت: اگر نهادهایی مانند کتابخانههای عمومی و آموزشوپرورش از کتاب شعر نوجوان حمایت کنند و کتابها را خریداری کنند، امکان افزایش تیراژ و گسترش انتشار این آثار فراهم میشود. با این حال، ما نیز میتوانیم با خرید کتاب و معرفی آن به دیگران در این مسیر مشارکت کنیم.
کبری بابایی نیز بر ضرورت توجه به نیازهای متنوع نوجوانان، از جمله عشق، پرسشگری، ابهام، انتقاد، اعتراض و تردید تاکید کرد.
در نهایت حاضران شعر نوجوان را حوزهای دانستند که باید ظرفیت بیشتری برای بازتاب تجربههای واقعی نسل امروز داشته باشد و فرصت حضور نوجوانان در تولید، نقد و ترویج ادبیات گسترش یابد.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.
اولین واکنشها به تازهترین انیمیشن دیزنی:
با هوشنگ نصیرزاده، وکیل بیرانوند
با تهیهکننده «سفینه نجات» به مناسبت روز جهانی کودک، از ضرورت سرمایهگذاری پایدار در انیمیشن ایران گفتیم