تبریز، شهر خانه‌های قاجاری

یکی از بناهای بسیار زیبا و شاهانه باقی مانده از دوره قاجار خانه امیرنظام گروسی است.

این عمارت بسیار زیبا در دوران ناصرالدین شاه و در زمان پیشکاری حسنعلی خان امیرنظام گروسی و توسط وی در محله قدیمی ششگلان این شهر بنا گردیده است.

متاسفانه این خانه بسیار زیبا بیشتر از صدمه زمان، چوب بی‌توجهی متولیان وقت را خورده به طوری که در زمان‌های گذشته (حکومت پهلوی) قسمتی از بنا جهت ساخت مدرسه و قسمتی دیگر برای احداث سازمان صنایع و معادن تخریب گردیده است. یکی دیگر از این خانه‌ها که نقش بسیار زیادی در تحولات سیاسی این شهر بخصوص استقلال تاریخی کشورمان داشته، خانه حاج مهدی کوزه کنانی معروف به خانه مشروطه است.

این خانه غیر از بار عظیم تاریخی که دارد از ویژگی‌های خاص معماری ایرانی در دوره قاجار نیز بهره‌های فراوانی برده و به لحاظ وجود تزئینات چشمگیر، به کارگیری نورگیر زیبا و چشم‌انداز موسوم به کلاه فرنگی با ستون‌ها و سرستون‌های گچبری شده، پنجره‌های ارسی، درهای منبت کاری شده در اتاق اصلی موسوم به طنبی و غلام گردش دور راه پله هرکدام به نوعی ذوق و هنر ایرانی را به نمایش گذاشته و آن را به یک نمونه منحصربه‌فرد تبدیل کرده و اکنون با نگهداری از آثاری چون فرش مشروطه، سلاح کمری ستارخان، لوازم شخصی سران انقلاب و دیگر آثار و اسناد مربوط به انقلاب مشروطیت به موزه مشروطه تبدیل شده است.

خانه زیبای بهنام که به جرات می‌توان آن را قدیمی‌ترین خانه موجود در تبریز قلمداد کرد یکی دیگر از خانه‌های دیدنی این شهراست. ساخت این بنا به اواخر حکومت زندیه و حدود 240 سال قبل برمی‌گردد. خانه قدکی که در جوار خانه بهنام واقع شده یکی دیگر از خانه‌های دوران قاجار می‌باشد. روشنی محقق تبریزی درخصوص این خانه می‌گوید: بنابه شواهد و گفته‌های مطلعین ساکنان اولیه این خانه نیز خانواده اعتمادالدوله بودند که این بنای زیبا را در گوشه‌ای از حیاط خانه بهنام ساخته بودند.

خانه ختایی از دیگر خانه‌های مشهور دوران قاجار است. این خانه در منطقه اعیان نشین باغشمال تبریز و در کوچه صدر، کوچه‌ای که در و دیوارش یادگاری از مبارزات مردم آذربایجان در زمان حمله روس‌ها به تبریز را با خود یدک می‌کشند واقع شده است.

این خانه به مانند اغلب خانه‌های دوران قاجار مشتمل بر 2 قسمت اندرونی و بیرونی است و صحن بیرونی بنا توسط 5 ستون بلند و محکم استوار شده و سرستون‌ها و پنجره‌ها و هشتی‌ها و ایوان‌های بنا به سبک معماری دوران قاجار ساخته و تزیین شده است.

در زمان حمله روس‌ها به تبریز این خانه محل قتل عام خاندان ختایی‌ها بود. گویی روس‌ها در بحبوحه جنگ برای این‌که زهرچشمی از مردم بگیرند حدود 30 تا 40 نفر از خاندان ختایی را قتل عام کردند و تنها یک کودک خردسال و یک زن که در تنور نانوایی داخل زیرزمین پنهان شده و شاهد خونریزی و قتل عام خانواده‌شان بودند از این حادثه وحشتناک جان سالم به در بردند و یکی دو روز بعد توسط همسایه‌ها نجات یافتند. این خانه اکنون به پاس حرمت خون‌هایی که در آن ریخته شده به خانه هنرمندان تبدیل شده است.

خانه صحتی یکی دیگر از خانه‌های معروف دوره قاجار است که با نمای آجری پرکار جزو زیباترین خانه‌های آن دوره محسوب می‌شود. تمام این بنا در گذشته و در زمان حیات مرحوم دکتر ابوالقاسم صحتی و اوایل دوره پهلوی در ماه محرم به عنوان حسینیه استفاده می‌شد و دسته‌های بزرگ و مشهور عزاداری، سینه‌زنی و زنجیرزنی محلاتی چون کوچه‌باغ، راسته کوچه، بازار تبریز و... به منظور برگزاری مراسم به این مکان می‌آمدند.

حسینیه این ساختمان که به عنوان موزه محرم با ادوات و آلات مراسم محرم از نقاط مختلف استان تجهیز شده از امسال بازهم میزبان عاشقان حسینی بود.

سعیده علیپور / جام‌جم تبریز