دوربین ما با ادب وارد مکان‌های مذهبی شد

جنگ مرحله‌ای بود که بالاخره من و همنسلانم در آن کاری را کردیم که همه انجام دادند. جنگ اصلا شوخی‌بردار نیست و شما در آن با فضایی مواجه می‌شوید که اگر شما نزنید، آنها شما را می‌زنند و باید بزنید. بهترین دوستان من در جنگ شهید شدند و طبیعی بود که من تا ابد نسبت به این ملت کینه داشته باشم.

بعدها در این مسیر دچار پختگی شدم. با خودم گفتم آیا می‌توانم این کینه را با تحلیل آمیخته کنم؟ این جوری فکر می‌کنم بچه‌هایی که الان در عراق با من به دنیا می‌آیند تکلیفشان با من چیست؟ اگر من بازار کینه را کاملا گرم نگه‌دارم، این بچه‌ها مورد هدف من قرار خواهند گرفت و احتمالا افرادی با دیدن آثار من خواهند گفت بهتر است این بچه‌ها را هم از میان ببریم چون اینها فرزندان همان کسانی هستند که بهترین جوانان و بچه‌های ما را کشتند. ما از این موضوع چه نتیجه‌ای می‌گیریم؟ آنها هم یاد می‌گیرند نسبت به ما کینه داشته باشند و شاید دو ملت تا هزار سال درگیر کشتن یکدیگر باشند، اما آیا می‌شود یک جایی این روند را متوقف کرد؟ سازمان‌ملل هم اعلام کرده صدام متجاوز بوده و ایران از خودش دفاع کرده است و حالا همه دنیا فهمیده‌اند ما در جنگ 8 ساله فقط از خودمان دفاع کرده‌ایم.

من الان به تحلیل رسیدم. برخی از دوستانی هم که در جنگ از دست دادم کمتر از پسرم عزیز نبودند. من دوستانی را در جنگ ایران و عراق از دست دادم که الان آرزو می‌کنم پسرم شبیه آنها باشد و اگر چنین اتفاقی رخ دهد، هر روز به شکل ویژه خدا را شکر می‌کنم. چون آدم‌های بی‌نهایت بزرگ و پاکی بودند. اصلا این‌که یک نفر حاضر شود خود را فدای دیگران کند، نقطه‌ای است که آدم‌های محدودی به آن میزان رشد می‌رسند که این طور فکر کنند. در آن مقطع که این جوانان به این موضوع فکر می‌کردند، خیلی‌ها به دنبال جمع کردن مال، دو تا کردن خانه‌ها و ادامه دادن مسیر عادی زندگی بودند.

در عراق با آدم‌های زیادی مواجه شدم که می‌گفتند ما فیلم اخراجی‌ها را دوست داریم. وقتی علت را سوال کردم گفتند: «کلا اینها بودند که با ما می‌جنگیدند»! این هم یک استدلال است، اما چون من چندان میانه‌ای با این استدلال ندارم، جور دیگری فیلم می‌سازم.

عصر روز دهم بنا بود یک ملودرام باشد. ملودرام قواعد خاص خودش را دارد. ما می‌خواستیم تصویر مستندی از عراق ارائه دهیم و عراق سال‌های بعد از صدام را روایت کنیم که به نظرم این اتفاق افتاده و تصویر این دوره عراق ثبت شده است. شاید از نگاه عده‌ای لازم باشد آن فیلم مستند به شکلی هنری ساخته شود. من قبلا چنین فیلم‌هایی هم ساخته‌ام، اما در این فیلم مسیر دیگری را در پیش گرفتم و فیلمی غیر از «تولد یک پروانه» ساخته‌ام، اما این فیلم را ‌ منوچهر محمدی‌ تولید می‌کند و او اعتقادی به سینمای بی‌مخاطب ندارد. قالب ملودرام هم پیشنهاد او به عنوان تهیه‌کننده بود. ما قالب ملودرام را انتخاب کردیم تا داستان بسیار گرم شود.

در فیلم‌های پلیسی هم این تم وجود دارد و مثلا پلیسی که به دنبال قاتل می‌گردد هم جستجو می‌کند.

چون فیلم آنها را تحقیر نمی‌کرد. در بسیاری از فیلم‌های ایرانی، شخصیت‌های عراقی خیلی بد می‌خندند، آدم‌های نفهمی هستند ولی این فیلم عراقی‌ها را تحقیر نمی‌کند.

نه. خیلی هم خوششان آمد که به آنها انسانی نگاه شده است.

بله. فقط ‌اهل سنت عراق گله داشتند که چرا داستان در این دو شهر مذهبی و شیعه اتفاق می‌افتد؟ چرا قصه را به شهرهای بابل، حله، بغداد و... نبردید.

در شهرهای عراق به سختی می‌توان کار کرد. هر روز انفجارهای زیادی در آن اتفاق می‌افتد و آدم‌های زیادی کشته می‌شوند.

و احتمالا چند کارگردان ذخیره هم باید می‌بردم! ولی در این شهرها واقعا نمی‌شد فیلم ساخت.

این نکته در فیلم بسیار مهم است که ‌ مریم شیرازی‌ برای اولین بار بفهمد ‌ دیگر در کشوری نیست که صدامی وجود داشته باشد. او را برداشته‌اند و حالا خیلی‌ها از او متنفر هستند و البته برخی هنوز هم طرفدار او هستند. آنها اقلیتی هستند که احتمالا در زمان صدام به بهترین امکانات دسترسی داشته‌اند. حالا طبیعی است که هنوز آرزو دارند سیستم به گذشته بازگردد و با کارهایی مثل رای‌گیری مخالف باشند. آنها هنوز هم در عراق هستند و در خیلی از ناامنی‌ها ایفای نقش می‌کنند.

عراق همین طوری است. ممکن است کسی در بغداد از شما پول ایرانی قبول نکند، اما در کربلا و نجف به سادگی می‌توان پول ایرانی خرج کرد. آنها پول‌های ایرانی را به خوبی می‌شناسند و از دریافت آن استقبال می‌کنند، چون ارزش پول ایرانی بیش از عراقی است، مثلا وقتی جنسی 1000 دینار است و شما بابت خرید آن 1000 تومان می‌پردازید، عملا 1080 دینار پرداخت کرده‌اید که برای فروشنده 80 دینار هم سود داشته است.

عملا این اتفاق در عراق افتاده است. امروز در همه جای عراق خانه‌هایی وجود دارند که می‌توان تصور کرد در گذشته کاملا عالی بوده، اما امروز تخریب شده اند . وقتی قرار است خانه زیبا و باشکوهی ساخته شود، حتما این خانه در یک محله خوب ساخته می‌شود و به همین دلیل به سادگی می‌شد با تماشای خانه‌های بزرگ عراقی که در محله‌هایی کثیف قرار گرفته بودند تصور کرد‌ در گذشته این محل چه وضعیتی داشته است. گاهی عکس‌های قدیمی برخی از محله‌ها و خانه‌ها را دیدم و متوجه شدم بغداد در گذشته شهر بسیار آبادی بوده است. این شهر زمانی پایتخت علمی و فرهنگی جهان اسلام بوده و دانشگاه‌های زیادی داشته است، اما حالا با دیدن خیابان‌های آن مخاطب حیرت می‌کند. این اتفاق در شرایطی رخ می‌دهد که کشور ایران نسبت به 30 سال قبل‌تر خود بسیار آبادتر شده و پیشرفت آن اصلا با فضای سال‌های آغاز جنگ قابل مقایسه نیست.

بله. مثلا‌در‌وادی‌السلام مقبره رئیسعلی دلواری وجود داشت. خیلی از بزرگان و مشاهیر ایرانی در این مکان دفن‌شده‌اند. در مدت زمانی بسیار طولانی بزرگان وصیت می‌کردند که آنها را در وادی‌السلام دفن کنند. این‌که یک پلان از آرامگاه رئیسعلی دلواری هم در فیلم باشد، وسوسه‌ای بود که ما بر آن غالب شدیم و به همین دلیل از وادی‌السلام فقط آنقدری در فیلم می‌بینید که نیاز بوده است.

تحقیقات من نشان می‌داد وقتی ناامنی‌جامعه عراق را در برگرفت، یکی از بهترین مکان‌ها برای مخفی شدن و زورگیری وادی‌السلام بود. چون آنجا فضاهای زیادی برای مخفی شدن دارد و هم می‌توان آدم و هم اسلحه در آن مخفی کرد. ایرانیان به این مکان اعتقاد زیادی دارند، اما در مقطعی طولانی کاروان‌های ایرانی به این محل نمی‌رفتند. من به خاطر تحقیقاتم این سکانس را در آنجا گذاشتم.

هم در ایران و هم در عراق آدم‌هایی هستند که مطلق‌اندیش هستند و مثلا می‌گویند به دلیل این‌که عراق با ما جنگ کرده، هر عربی منفور است. در آنجا هم تندروها وجود دارند که می‌گویند چرا ایرانی‌ها به کشور ما می‌آیند و در کشور ما شبیه کشور خودشان رفتار می‌کنند؟! شما در کربلا و نجف بشدت احساس می‌کنید در ایران هستید، چون ایرانی‌های زیادی وجود دارند، اما در بغداد حس حضور در کشوری عربی ‌ دارید. این همان مساله‌ای است که باعث می‌شود عراقی‌های تندرو با حضور ایرانی‌ها در شهرهای خود مخالف باشند.

بله. دقیقا همین طور است. شما در کربلا و نجف احساس غربت ندارید. در آنجا ایرانی‌ها دسته‌جمعی راه می‌افتند و از جایی به جای دیگر می‌روند. فروشنده‌ها نیز فارسی یاد گرفته‌اند و شما با بلد بودن زبان فارسی به سادگی می‌توانید در این شهرها امور جاری خود را سپری کنید.

واقعا به این مساله فکر نکرده بودم، اما در داستانی از این جنس، خود به خود آدم‌هایی که با این بچه ارتباط دارند سن‌و سال بالاتری دارند.

بله (با خنده). اما خیلی سعی کردم که فیلم در این فضا مودب باشد و الان هم این طور است و فضای بسیار مودبی ترسیم کردیم.

بله، چون وقتی قصه داخل ایران است هنوز درام آغاز نشده است و در عراق است که این قصه شکل می‌گیرد.

ما قصد نداشتیم مریم شیرازی را خیلی پرحرارت نشان دهیم. اگر چنین بود‌ او در عراق باید با دیدن هر نماد مذهبی احساساتی می‌شد، اما فیلم به چنین چیزی نیاز نداشت. به‌همین‌دلیل برای این‌که او را آدمی سرد نشان دهیم، این صحنه خواستگاری در فیلم قرار داده شد تا او فردی جدی و کم‌احساس باشد.

در آن صورت ‌ مخاطب با فیلمی مواجه می‌شد که ‌ در آن از فرهنگ شیعی خبری نبود.