تاریخانه، نمونه‌ یک معماری باشکوه

 تاریخ ساخت این مسجد به درستی روشن نیست ، اما معتبرترین منابع نشان می‌دهند که تاریخ ساخت این بنا دست‌کم به قرن دوم هجری برمی‌گردد. چیزی که باعث شده است تاریخانه همیشه از نظر ما یک مکان اسرارآمیز به نظر بیاید، نام عجیب آن است که ریش سپیدهای دامغان در توضیح معنی‌اش می‌گویند: تاری به معنای خداست و تاریخانه به این ترتیب یعنی خدای خانه.

ساختمان اصلی این بنا از یک صحن بزرگ چهارگوش مرکزی تشکیل شده‌است که ستون‌هایی استوانه ای شکل در اطراف آن قرار دارند و روی آنها را طاق‌های ضربی پوشانده‌اند. این که چطور این قوس‌های چوبی به ستون‌ها وصل شده‌اند و این همه سال بدون هیچ تغییری سرپامانده‌اند هم حاصل هنر معماری ایرانیان است که آنها را به شکلی ظریف با تکه‌هایی از چوب به ستون‌ها متصل کرده‌اند. این مسجد با مصالحی بسیار سبک ساخته شده‌است و بسیاری از کارشناسان معماری اعتقاد دارند از سبک معماری ساسانی در آن استفاده شده است و حتی ستون‌های غول‌پیکری که در اطراف صحن قرار دارند یا آجر چینی‌های شعاعی آن، شباهت زیادی با کاخ‌های ساسانی دارند. وقتی به تاریخانه می‌روید به یک نکته عجیب درباره آن دقت کنید، معماری این بنا چندان پیچیده نیست، اما به گونه‌ای ساخته شده‌است که وقتی در آن قدم می‌زنید احساس قرار گرفتن در برابر نیرویی عظیم و باشکوه به شما منتقل می‌شود؛ نیرویی از اعماق تاریخ که فریاد می‌زند: به ایرانی بودنت افتخار کن!

علی یوشی‌زاده