روان‌شناسی ‌کودک و نوجوان

به دلیل شتاب ورود نظریه‌های جدید در علوم مختلف و همچنین سرعت تحولات اجتماعی و فرهنگی همه ما نیازمند دانستن مطالب مختلف مربوط به زندگی و بویژه مسائل آموزشی و تربیتی هستیم؛ دغدغه جدی و واقعی خانواده‌های امروز.

به همین دلیل کتابی را برگزیدیم که شما مادر و پدر گرامی را با آن آشنا کنیم؛ کتابی که نویسنده در مقدمه‌اش چنین می‌نویسد.

«گستردگی ابعاد وجودی انسان از یک‌سو و تغییرات اجتماعی از سوی دیگر، نیازهای جدیدی را در زمینه تربیت و پرورش کودکان ایجاد می‌کند. برای تربیت مردان و زنان بزرگ آینده، والدین باید با رمز و رموز جسمانی و روانی و تربیتی فرزندان و قوانین حاکم بر رشد جسمانی و روانی آنها آشنا شوند تا در تربیت و آماده‌سازی نسل آینده بهتر موفق باشند. کتاب حاضر سعی دارد والدین محترم را به صورت مختصر با این قوانین و اصول آشنا کند. علاوه بر این، از آنجا که ممکن است کودک در مراحل رشد با مشکلات جسمی یا روانی مواجه شود، اطلاعاتی مختصر در زمینه پیشگیری و درمان ارائه شده است. بر این اساس در فصل اول کتاب به اصول و قوانین رشد در زمینه‌های جسمی و روانی و عوامل مؤثر در رشد کودک پرداخته شده، در فصل دوم عوامل مؤثر در رشد قبل از تولد مطرح شد است و فصل سوم به مراحل رشد از دیدگاه اسلام می‌پردازد. در فصل چهارم به خصوصیات کودک از بدو تولد تا دوره نوجوانی و نیز توصیه‌هایی متناسب با آن سنین می‌پردازد و فصل پنجم عوامل مرتبط با اختلالات کودک را به عنوان یکی از مفصل‌ترین بخش‌های کتاب مورد بررسی قرارداده است. فصل ششم مطالب مفیدی را در ارتباط با کودک آزاری، تنها گذاشتن کودک در منزل، قهر و بداخلاقی و وابستگی کودک به والدین مطرح می‌کند. خلاقیت و شیوه‌های پرورش آن و همچنین رابطه هوش با خلاقیت نیز در فصل هفتم مورد بررسی قرار گرفته است. فصل هشتم به نکات تربیتی اسلام و حقوق کودکان بر والدین اشاره دارد. فصل نهم مباحث وسایل ارتباط جمعی ورسانه‌ای جدید از قبیل رایانه، اینترنت، تلفن همراه و کاربرد آنها را مورد توجه قرارداده است. فصل دهم با مباحثی نسبتاً مفصل به دوره نوجوانی پرداخته است. در فصل یازدهم عزت نفس، اعتماد به نفس و خودباوری مورد بررسی قرار گرفته و فصل دوازدهم هم به بازی، فواید و نقش آن در خلاقیت و پرورش احساسات پرداخته است.»

***

بی‌تردید فرزندانی که خوب تربیت شوند، می‌توانند تأثیرات مثبت و سازنده در زندگی والدین داشته باشند.

اهمیت تربیت و ادب فرزندان به آن اندازه است که حضرت علی(علیه السلام) می‌فرماید: هیچ میراثی مانند ادب کردن نیست.

امانوئل کانت،‌ فیلسوف شهیر آلمانی نیز در اهمیت تربیت می‌گوید: در بین صناعات بشر 2 صنعت از همه مشکل‌تر است؛ یکی تربیت و دیگری حکومت.

عبدالله شیرانی در بخشی از کتاب «والدین و روان‌شناسی کودک و نوجوان» چنین می‌نگارد.

فرهنگ و خرده فرهنگ‌های یک جامعه (مانند طبقه اجتماعی و اقتصادی) معمولا تأثیر مستقیمی روی کودک ندارد، بلکه عموما به وسیله خانواده بر رشد کودک اثر می‌گذارند. خانواده مسوولیت دارد کودک را برای زندگی در جامعه آماده کند، یعنی زبان جامعه را به کودک بیاموزد و مهارت‌های اساسی و چگونگی برخورد با جامعه را در کودک ایجاد کند؛ اما کار مهم خانواده تنها آموزش این موارد و حتی تامین تغذیه و مسکن کودک نیست، بلکه اظهار محبت و علاقه به کودک و ایجاد ارتباط با اوست. در یک نمونه تاریخی که در قرن 13 روی داده، وقتی به دستور سزار فردریک دوم، مسوولیت تغذیه و تامین بهداشت کودکان به والدین کودک خوانده‌ها داده شد و آنها حق صحبت کردن و اظهار علاقه و ایجاد ارتباط با بچه‌ها را نداشتند، کودکان یکی پس از دیگری مردند. براساس پژوهش‌های گاردنر (40 سال قبل در آمریکا) نیز بیش از یک سوم کودکانی که در یتیم‌خانه‌ها نگهداری می‌شدند، در همان سال اول زندگی می‌مردند. کودکانی هم که به سنین بالاتر می‌رسیدند، به عقب‌ماندگی‌های مختلف حرکتی، زبانی و ذهنی و اختلالات عاطفی واجتماعی دچار می‌شدند و اغلب از نظر جثه، لاغرتر از معمول بودند. اکنون نیز کودکانی که در مراکز مختلف پرورشگاهی نگهداری می‌شوند، به دلیل نبود محبت و ارتباط خانوادگی، دچار عقب‌ماندگی‌های ذهنی و اختلالات عاطفی هستند؛ زیرا در این گونه محیط‌ها کسی نیست که مادرانه از آنان مراقبت کند. وقتی می‌گریند، کسی نیست که واکنش مثبت و صمیمانه نشان دهد؛ کسی نیست که خنده آنان را با چهره خندان و محبت آمیز پاسخ دهد و هنگامی که نیاز دارند در آغوش کشیده شوند.

برای کودکان خردسال، لازم است به بزرگسالان مهربان، احساس وابستگی کنند.

تحقیقات کلارک استوارت (1977) حاکی از آن است که حتی مادرانی که در خانه زیاد کار می‌کنند و کمتر به فرزندان خود می‌رسند، باعث ایجاد کمبودهای ذهنی و عاطفی و اجتماعی در بچه‌ها می‌شوند.

***

کتاب «والدین و روان‌شناسی کودک و نوجوان» را عبدالله شیرانی گردآوری و تالیف کرده و توسط انتشارات مداد سفید اصفهان روانه بازار شده است.

قیمت این کتاب 390 صفحه‌ای 5000 تومان است.

کورش اسعدی‌بیگی