ایران،‌آزمایشگاهی طبیعی برای مطالعه زلزله

هدف اصلی علم ژئوفیزیک که در اینجا باتوجه به تخصص اینجانب صرفا منظور بخش مربوط به فیزیک زمین است، بررسی و تعیین ترکیب، حالت و خصوصیات فیزیکی درون زمین براساس مشاهدات یا اندازه‌گیری‌هایی که در سطح انجام می‌گیرد، است. تغییر ماهیت و ویژگی امواج لرزه‌ای گذرنده از درون زمین یا وجود ناهنجاری در میدان‌های گرانشی، مغناطیسی یا گرمایی زمین می‌تواند جهت شناسایی ساختارهای زمین‌شناسی یا ذخایر معدنی و هیدروکربنی مورد استفاده قرار گیرند. در واقع اندازه‌گیری، تحلیل و تفسیر این پارامترهای فیزیکی برای شناخت بهتر درون زمین هدف اصلی علم ژئوفیزیک است.

بنابراین ژئوفیزیک فقط به زلزله خلاصه نمی‌شود، هرچند وجود نگرانی از وقوع زمین‌لرزه‌های بزرگ و خسارات جانی و مالی ناشی از آن منجر شده که زلزله واژه آشناتری برای عموم نسبت به سایر شاخه‌های ژئوفیزیک باشد.

یکی از اهداف مهم چهاردهمین کنفرانس ژئوفیزیک، همچون سایر کنفرانس‌های علمی، برقراری ارتباط میان دانشجویان، محققان و استادان فعال در زمینه‌های مختلف علم ژئوفیزیک و آگاهی محققان از آخرین پیشرفت‌های حاصل شده در این علم بود که تا حدود زیادی در این کنفرانس به این اهداف دست یافتیم. هدف مهم دیگری که در این کنفرانس به دنبال آن بودیم برقراری ارتباط بین مراکز تحقیقاتی و محققان با بخش‌های صنعتی بود که با توجه به استقبال خوب برخی شرکت‌های خصوصی و حضور مستمر آنها طی روزهای برگزاری کنفرانس تا حدود زیادی این هدف نیز محقق شد.

به لحاظ موضوعات مورد بحث در این کنفرانس، مقالات ارائه شده با یک افزایش 100 درصدی نسبت به کنفرانس‌های قبلی، طیف وسیعی از علم ژئوفیزیک در هر دو زمینه فیزیک فضا و فیزیک زمین را پوشش دادند. در این میان، مقالات ارسالی در زمینه‌های تخصصی زلزله‌شناسی و لرزه‌شناسی به ترتیب با 60 و 70 عنوان از مجموع کل 340 عنوان، بیشترین تعداد را به خود اختصاص دادند.

رشد قابل توجه مقالات مرتبط با مطالعات زلزله‌شناسی و استقبال و مشارکت خوب محققان، اساتید و دانشجویان، از اتفاقات متمایز این کنفرانس نسبت به دوره‌های پیشین بود. افزایش کیفی سطح مقالات ارسالی در غالب زمینه‌های تخصصی مطرح شده در این کنفرانس، اعم از فیزیک زمین و فیزیک فضا، نسبت به دوره‌های پیشین کاملا محسوس بود.

کارهای تحقیقاتی در گرایش زلزله‌شناسی بویژه در زمینه مطالعات پوسته و گوشته فوقانی در ایران، نسبت به دوره‌های قبل افزایش قابل توجهی را نشان می‌دهند. دلیل این امر می‌تواند به پروژه‌های پژوهشی ارزشمند انجام گرفته در سال‌های اخیر، وجود داده‌های خوب، افزایش تعداد دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری و نیز افزایش متخصصان و اساتید فعال در این شاخه خاص نسبت داده شود. مطالعه ساختار سرعتی زمین، بحث روز علم زلزله‌شناسی بوده و با توجه به لرزه خیز بودن ایران، نتایج و دستاوردهای مطالعات انجام گرفته، از اهمیت زیادی برخوردار هستند. ایران یکی از نقاط بسیار خاص در جهان است و به عنوان یک منطقه تصادمی قاره‌ای میان دو صفحه عربی و اوراسیا، سطح بالایی از دگر شکلی و تغییرشکل را نشان می‌دهد. وجود رشته کوه‌های زاگرس، البرز، کپه داغ و... ناشی از چین خوردگی لایه‌های رسوبی و وجود گسل‌های فعال فراوان که لرزه‌خیزی بالای ایران را رقم می‌زنند، خود دلیلی محکم بر این ادعاست. موقعیت خاص فلات ایران، این کشور را به عنوان یک آزمایشگاه طبیعی برای مطالعه زلزله تبدیل کرده است. این خود منجر به علاقه و اشتیاق بسیاری از محققان شناخته شده و مطرح جهانی برای انجام پروژه‌های پژوهشی در ایران شده است.

چنین مطالعاتی اهمیت زیادی در بحث تعیین محل دقیق زمین لرزه‌ها دارند. زیرا تا زمانی که ساختار سرعتی پوسته زمین را خوب نشناسیم، تعیین محل زمین لرزه‌ها با خطای زیادی همراه خواهد بود. آنچه برای ما دراین موضوع مهم و قابل اندازه‌گیری است، امواج لرزه‌ای هستند که در اعماق عمدتا 5 تا 15 کیلومتری ایجاد می‌شوند و وقتی از لایه‌های مختلف زمین عبور کرده و توسط دستگاه‌های لرزه‌نگاری ثبت می‌شوند، اطلاعات ارزشمندی را راجع به تغییر خصوصیات فیزیکی لایه‌ها در اختیارمان می‌گذارند.

بالا بردن دقت مکان‌یابی زمین‌لرزه‌ها نقش بسیار مهمی در شناسایی گسل‌های فعال، تعیین هندسه و ابعاد آنها و بویژه در بهینه ساختن مطالعات تحلیل خطر زمین لرزه در ایران دارد.