دیدار با تولد خورشید از چارتاقی نیاسر

کلا بناهای چارتاقی در ایران به عنوان تقویم آفتابی یا شاخص اندازه‌گیری زمان با استفاده از تغییرات میل خورشید ساخته شده‌اند و براساس عقاید باستان‌شناسان و منجمین شب اول تیر ماه که شب تولد خورشید است در این بناها قابل رویت است. بنای چارتاقی نیاسر که یکی از همین بناهای باستانی است قدمت آن به اواخر دوره اشکانی یا اوایل دوره ساسانی برمی‌گردد. این بنا یکی از کهن‌ترین و بزرگ‌ترین نمونه‌های چارتاقی ایران است که تاکنون نسبت به دیگر بناهای چارتاقی کشور سالم‌تر مانده است. در چارتاقی نیاسر کاشان ساز و کاری اندیشیده شده است که چند هنگام سالانه را بتوان با دیدار طلوع خورشید از میان روزنه‌‌های تشکیل شده در میان اضلاع داخلی پایه‌های بنا تشخیص داد. این چارتاقی تنها نمونه سالم باقی مانده از میان ده‌ها چارتاقی ایران است که پس از حدود 2 هزار سال، همچنین کاربری تقویمی و رصدی خود را تا به امروز حفظ کرده است و می‌توان از جمله در آغاز تابستان به مشاهده طلوع خورشید از میان روزنه ویژه آن پرداخت.

در چارتاقی نیاسر علاوه بر سنجش دقیق زمان از طریق سایه‌های ایجاد شده در میان پایه‌های چندگانه داخلی بنا که در حکم یک آفتاب‌سنج دقیق هستند می‌توان قرص خورشید را نیز از روزنه ویژه‌ای که رو به سوی محل طلوع خورشید در انقلاب تابستانی دارد، تماشا کرد. چهارسوی بنا همانند دیگر چارتاقی‌ها باز بوده و هیچ‌گونه در یا پنجره و بازدارنده‌های دیگری برای ورود به آن وجود ندارد. در سال 1380 خورشیدی کاربرد این بنا و نیز دیگر چارتاقی‌های ایران به عنوان یک تقویم آفتابی یا شاخص اندازه‌گیری از کمان با استفاده از تغییرات میل خورشید توسط دکتر رضا مرادی غیاث‌آبادی شناسایی شد.

ساخت تقویمی بنا به گونه‌ای است که در آغاز هریک از فصل‌های سال پرتوهای خورشید بامدادی به شکلی خاص از میان پایه‌های بنا دیده می‌شد. دقت محاسبات تقویمی در این چارتاقی در بین دیگر تقویم‌های آفتابی دنیا بی‌نظیر است و نشان‌دهنده توانایی‌های علمی نیاکان ماست.به استناد پژوهش‌های دکتر مرادی برای مردم باستان زایش دوباره خورشید گرامی و فرخنده بود. امروزه نیز شب تولد خورشید همچنان در میان ایرانیان گرامی داشته می‌شود که همچون پیشینیان سراسر شب را به انتظار طلوع خورشید بیدار می‌مانند و جشن و مهمانی می‌آرایند.