رجا، زیان‌ده بزرگی که می‌تواند سودده باشد

شرکت رجا در سال 86 به طور متوسط از هر نفر برای جا به جایی در هر کیلومتر 7‌/‌5 تومان دریافت کرده است. این رقم در سال 87 افزایش چندانی نداشته و به 1‌/‌6 تومان رسیده است. این در حالی است که هزینه جا به جا یی توسط حمل و نقل جاده‌ای حدودا 3 برابر ریلی است به شکلی که اگر در سال 87 کسی می‌خواست یک کیلومتر در جاده‌ها با اتوبوس جا به جا شود، باید به طور متوسط 15 تومان پرداخت می‌کرد. بنابراین مشاهده می‌شود با تمامی محاسن حمل و نقل ریلی نسبت به جاده‌ای اعم از ایمنی و رفاه فوق‌العاده بیشتر و آلودگی بسیار کمتر اما تعرفه حمل و نقل ریلی بسیار کمتر از جاده‌ای است. البته با وجود خطوط کم ریلی کشور و دسترسی پایین مردم به آنها و همچنین کیفیت نه چندان خوب قطارها در قیاس با سایر کشورها، مسلما قیمت بلیت قطار در تمامی مسیرها توان رقابت با قیمت بلیت اتوبوس را ندارد. اما در اکثر مسیرهایی که این قابلیت برای قطار وجود دارد هم قیمت بلیت پایین است.

به عنوان مثال اگر فردی بخواهد فاصله 660 کیلومتری تهران ـ اندیمشک را با قطار طی کند، باید مبلغ4650 تومان را برای قطار درجه یک بپردازد. چنین فاصله‌ای در ژاپن مابین 2 شهر توکیو و نیشی آکاشی وجود دارد. جالب اینجاست که اگر فردی در ژاپن این فاصله را با قطار طی کند، باید 110 هزار تومان بپردازد. همچنین اگر کسی بخواهد از قطاری استفاده کند که دارای امکانات ویژه مانند رایانه باشد، برای همین فاصله 150 هزار تومان را باید بپردازد. این مبلغ در شرایطی است که بلیت قبلا سفارش داده شده باشد و در صورت عدم سفارش قبلی بعضا 5‌/‌1 تا 2 برابر مبلغ بلیت افزایش می‌یابد. بنابراین در ایران به ازای هر کیلومتر این مسیر 5‌/‌7 تومان و در ژاپن برای هر کیلومتر جا به جایی ـ در حالتی که بلیت قبلا سفارش داده شده باشد ـ 180 تومان دریافت می‌شود. بنابراین بی‌دلیل نیست که راه‌آهن ژاپن هر ساله بیش از 2800 میلیارد تومان سود و رجا بیش از 30میلیارد تومان ضرر می‌کند. البته زمان سفر و عملکرد راه‌آهن برای ایران و ژاپن قابل قیاس نیست. مثلا قطارهای ژاپن می‌توانند فاصله 14 ساعتی تهران ـ اندیمشک را 3 ساعت طی نمایند! یا این‌که عملکرد یک روزه ژاپن براساس نفر کیلومتر جا به جا شده برابر عملکرد یک‌ساله رجاست. توجه به این نکته نیز خالی از لطف نیست که واگن‌های مسافری معمول در ایران، ظرفیتی حدود 40 نفر و واگن‌های قطارهای شینکانسن ژاپن ظرفیتی 2 برابر دارند. این اختلاف ظرفیت عمدتا به دلیل عدم تعبیه تختخواب و سرویس بهداشتی و اتاق‌بندی در این واگن‌هاست. این تجهیزات هنگامی که زمان سفر کاهش یابد، قابل حذف هستند.

مهم‌ترین عامل زیان‌دهی شرکت رجا، تعرفه جابه‌جایی یا همان قیمت بلیت است. در صورتی که به طور متوسط قیمت بلیت در سال 86 و 87‌/‌50 درصد افزایش می‌یافت، زیان شرکت رجا صفر می‌شد. در همین حال اگر قیمت متوسط بلیت صددرصد افزایش می‌یافت، شرکت رجا از فعالیت خود 25 درصد سود می‌برد. این میزان افزایش قیمت به شکل متوسط است و مبنای محاسبات جهت صفر شدن زیان رجا، رساندن تعرفه جا به جایی به حدود 12 تا 15 تومان برای جابه‌جایی هر نفر در هر کیلومتر در سال 89 است. بر این اساس، قیمت بلیت قطار درجه یک تهران ـ اندیمشک به حدود8000 تومان تا 10000 تومان باید برسد تا شرکت رجا زیان‌ده نباشد.

با این رویکرد، قیمت بلیت تهران ـ مشهد که فاصله‌ای برابر 926 کیلومتر دارد، مبلغی کمتر از 14000 تومان  و بیشتر از 11000 تومان باید باشد. نکته قابل توجه این است که قیمت بلیت کنونی قطار تهران ـ مشهد به طور متوسط 20هزار تومان بوده و تا 26000 تومان هم برای قطارهای ویژه می‌رسد. از آنجا که مبنای محاسبات رهانیدن رجا از زیان دهی است، این قیمت قابلیت کاهش 50 درصدی را نیز دارد. البته اگر قیمت‌های بین‌المللی را در نظر گیریم، بلیت 26000تومانی هم معقول به نظر می‌رسد. در نهایت باید گفت رویکرد کاهش قیمت بلیت باعث افزایش تقاضا برای استفاده از قطار خواهد شد. بنابراین باید راهکارهایی مانند برنامه‌ریزی صحیح حرکت قطار و استفاده از خطوط برقی و قطارهای سریع‌السیر را نیز جهت افزایش ظرفیت مد نظر داشته باشیم.