تاریخ‌نگاری به مثابه اندیشه سیاسی

به گفته یعقوب آژند تاریخ‌نگاری ایران موضوعی است بکر که هنوز ضوابط بنیادین آن سنجیده نشده، اندیشه و فلسفه نهفته سوای جنبه‌های صوری آن چندان محل کنجکاوی و تامل قرار نگرفته و شکل‌بندی و معیارهای نحله‌های آن جز به گونه‌ای فرمی و لغوی، ارزیابی نشده است. در هر دوره از تاریخ‌نگاری ایران به لحاظ شرایط حاکم بر آن، فلسفه و فنی خاص جلوه یافته و دیدگاه مورخان را به خود واداشته که گاه در مقدمه آثار تاریخی آنها منعکس شده است. هنگامی که این مساله از جنبه‌های فلسفی و فنی تاریخ‌نگاری هر دوره پژوهیده و مؤلفه‌ها و معیارهای موجود شناسایی شود، آن وقت می‌توان سلایق نااستوار و آسان پسند را به نظریات استوار و دقیق تبدیل و از مکتب‌ها و نحله‌های موجود تاریخ‌نگاری ایران با قاطعیت دفاع کرد. به باور آژند برای رسیدن به چنین نتیجه‌ای باید در کنار شناخت کل جریان تاریخ‌نگاری ایران، اندیشه‌های سیاسی، فکری و فلسفی را نیز فحص و تعارض‌ها و تناقض‌ها و ناروشنی‌های موجود را واکاوی کرد و به یک شیوه عمل علمی شفاف و روشن رسید و در لایه‌های پنهان ادوار تاریخ‌نگاری به دنبال کلیدهایی گشت تا با آن از سد نقد و نظریه هر دوره عبور کرد و به اصول و هدف‌های خاص‌تر دست یافت. کتاب مجموعه‌ای از مقالاتی است که توسط پژوهشگران تاریخ ایران چه ایرانی و چه غیرایرانی نوشته شده و در میان آنها چند مقاله نیز از یعقوب آژند همچون تاریخ‌نگاری محلی ایران و تاریخ‌نگاری هنر ایران و تاریخ‌نگاری دوره پهلوی به چشم می‌خورد.مقالاتی از ایران شناسان بزرگی چون برتولد اشپولر، بازورث، کلود کاهن، جان بویل و آن لمبتن کنجکاوی هر مخاطب آشنا به تاریخ ایران را برای مطالعه کتاب برمی‌انگیزد. در برخی مقالات شیوه تاریخ‌نگاری در دوره‌های خاصی از تاریخ ایران همچون دوران صفویه، دوران افشاریه، زندیه و قاجاریه می‌پردازند و برخی دیگر مانند مقاله اشپولر در باب تکوین تاریخ‌نگاری ایران روندهای کلی تاریخ‌نگاری را مد نظر قرار می‌دهند. مباحث کتاب از منابع گوناگون گردآوری شده و با شیوه‌ای یکدست در یک کل منظم گاه‌شماری سامان یافته و هرکجا کاستی و نقصانی بوده با یادداشت و تکمله‌ها و نوشته‌های مترجم از میان برخاسته است. کتاب تاریخ‌نگاری در ایران ترجمه و تألیف یعقوب آژند در 346 صفحه و با شمارگان 2200 نسخه توسط نشر گستره روانه بازار کتاب شده و با بهای 7 هزار تومان در اختیار علاقه‌مندان و تاریخ پژوهان قرار گرفته است.

ناصر شهابی