راهکاری متفاوت برای نجات زمین از آلودگی‌ها

در عین حال تمام ابزارها و سیستم‌های مدیریتی و تولیدی، در خدمت افزایش بهره‌وری و میزان تولید محصولات و ارائه خدمات بیشتر با کیفیت بهتر و بالاتر است و هر روز صاحب‌نظران و اندیشمندان، تکنیک‌ها و ابزارهای جدیدی برای افزایش بهره‌وری ارائه می‌دهند و به نظر می‌رسد که در سیستم‌های جدید و یکپارچه تولیدی، سعی بر شده که همه موضوعات مرتبط با تولید کالا و ارائه خدمات یکپارچه و با نگرشی جامع مدنظر قرار گیرد. در این بین توجه به موضوعات زیست‌محیطی و حفاظت از محیط زیست در بخش‌های مختلف ازجمله طراحی، تولید و توزیع کالاها و خدمات مختلف از مهم‌ترین اولویت محسوب می‌شود.

در این راستا، سازمان بهره‌وری آسیایی Asian Productivity Organization)APO) مفهوم بهره‌وری سبز را درسال 1994 ارائه کرد که این مفهوم در بردارنده تکنیک‌ها و ابزارهای دستیابی به بهره‌وری بالاتر و حفاظت بیشتر از محیط زیست به صورت توام است.

کاربرد روش‌های مناسب برای تولید محصولات سبز

واژه بهره‌وری سبز خود ترکیبی است از 2 واژه مهم بهره‌وری(Productivity) و سبز(Green) و مفهوم کلی و مصطلح آن در ارتباط با مفاهیم، روش‌ها و تمهیداتی است که جهت توجه توام به افزایش بهره‌وری و کاهش اثرات مخرب زیست‌محیطی مورد استفاده قرارمی گیرند.

این مفهوم از سال 1994 و همزمان با توجه به موضوع توسعه پایدار که توسعه اقتصادی همزمان با حفظ محیط زیست را مورد توجه قرار می‌داد، توسط سازمان بهره‌وری آسیایی)APO( مطرح شد و به عنوان یک استراتژی برای ارتقای تولید و عملکرد زیست‌محیطی برای توسعه همه‌جانبه اقتصادی اجتماعی سازمان‌ها و جوامع مورد پذیرش و توجه همگانی قرار گرفت.

به عبارت دیگر، بهره‌وری سبز، کاربرد تکنیک‌ها، روش‌ها و سیستم‌های مدیریت مناسب برای تولید کالاها و خدمات سازگار با محیط زیست است. ازسال پیدایش این مفهوم تاکنون، موسسات و سازمان‌های مختلف در بخش‌های مختلف از جمله اقتصادی، کشاورزی و خدماتی، نسبت به تعریف پروژه‌های مختلف بهره‌وری سبز اقدام کرده‌اند و همزمان بهره‌وری و سطح کیفی عملکرد زیست‌محیطی خود را افزایش داده‌اند. با توجه به عضویت 19 کشور آسیایی از جمله کشور ایران در سازمان بهره‌وری آسیایی و انجام برخی از پروژه‌های بهره‌وری سبز با همکاری و حمایت علمی و مالی این سازمان، اطلاعات و دستاوردهای این سازمان‌ها به صورت جامع و کاربردی، درسایت اطلاع رسانیAPO و نیز کتابخانه سازمان ملی بهره‌وری ایران در دسترس است. ازجمله می‌توان به انجام پروژه بهره‌وری سبز در اتاق رنگ سواری‌سازی شرکت ایران خودرو در سال‌های 1377 تا 1378 اشاره کرد که اولین پروژه بهره‌وری سبز در کشور ایران محسوب و اطلاعات کامل این پروژه و روش انجام کار در این شرکت، نیز در کتابخانه مرکزی سازمان ملی بهره‌وری ایران در دسترس عمومی است.

چگونگی مدیریت مناسب تولید و خدمات

برای پیاده‌سازی مفهوم بهره‌وری سبز در یک سازمان و صرفنظر از نوع فعالیت و ماهیت هر بخش از جامعه (اعم از تولیدی یا خدماتی)، معمولا اقدامات و مراحل مختلفی ‌باید مورد توجه قرار گیرد تا به صورت عملیاتی بتوان به نتایج مورد انتظار از بهره‌وری سبز دست یافت. این مراحل عبارتند از:

آماده‌سازی اولیه برای شروع کار: در این مرحله معمولا‡ توصیه می‌شود تا مطالعه لازم در خصوص ماهیت سازمان، فعالیت ها، ساختار سازمانی اعم از رسمی یا غیررسمی، شرح مسوولیت‌های افراد، موادمصرفی و روند عملیاتی و پشتیبانی موجود و هرگونه اطلاعات مرتبط از جمله قوانین و مقررات زیست‌محیطی مترتب برکار و فعالیت سازمان، نظرات طرف‌های ذی‌نفع، مشتریان، شرایط بازار و اطلاعاتی از این قبیل، صورت بگیرد و اطلاعات و مستندات موجود بررسی و بازبینی شود.

لازم به ذکر است که در مرحله مقدماتی کار، تشکیل یک تیم اجرایی و ساختار عملیاتی برای انجام تمامی مراحل پیاده‌سازی مفهوم بهره‌وری سبز مورد نیاز و از اولویت‌های مهم است. تیم و ساختار اجرایی پیاده‌سازی بهره‌وری سبز حسب ماهیت سازمان، نوع فعالیت‌ها وشرح مسوولیت افراد و واحدهای آن متفاوت است و ‌باید با فرهنگ و ماهیت سازمانی مربوطه کاملا‡ متناسب باشد. آنچه مهم به نظر می‌رسد، لزوم راهبری کل گروه‌های کاری توسط یک کمیته و گروه مرکزی است که نقش تعیین‌کننده‌ای می‌تواند در دستیابی به اهداف و اجرای صحیح مراحل مختلف کار (پیاده‌سازی بهره‌وری سبز) داشته باشد. در همین رابطه، استفاده از نیروهای متخصص و صاحب‌نظر در زمینه محاسبات هزینه‌های مالی و حسابداری برای تعیین هزینه‌های اصلاحات مورد نیاز ونیز برگشت هرنوع سرمایه در بخش‌های مختلف مورد نیاز است. آموزش صحیح و کافی اعضای تیم‌های اجرایی و مسوول در انجام مراحل مختلف کار یکی از فاکتورهای مهم و مؤثر در انجام کیفی مراحل کار است و نتایج کیفی بیشتری را در انتهای کار به دنبال خواهد داشت. وجود بینش جمعی و درک صحیح و مشترک از موضوع مورد نظر یعنی « بهره‌وری سبز» در سازمان بین اعضای تیم‌های اجرایی بسیار مهم و امری ضروری محسوب می‌شود. همچنین، مطالعه وضعیت‌های سازمان‌های مشابه در کشورهای دیگر و بخصوص در کشورهای توسعه‌یافته در ارتباط با موضوعات مورد بحث (بهره‌وری و محیط زیست)، تیم‌های اجرایی را در شناسایی مشکلات و تعیین اهداف و اجرای عملیات اصلاحی مورد نیاز راهنما خواهد بود. در نهایت، با استفاده از روش‌ها و ابزار مختلف از جمله بازدید از محل و ایستگاه‌های کاری وعملیاتی، بازنگری مستندات، مراجعه به سوابق موجود در سازمان و سایر امکانات موجود، اطلاعات اولیه درخصوص موضوع مورد نظر کسب می‌شود و در این میان دسترسی به اطلاعات مالی مربوط به هریک از بخش‌ها و فعالیت‌های سازمان نیز از موارد بسیار مهم و ضروری به شمار می‌آید.

تعیین مشکلات و علل ریشه‌ای آنها: طی این مرحله و با استفاده از ابزار و روش‌های مختلف علمی موجود، مشکلات زیست‌محیطی در بخش‌های مختلف ازجمله مصرف مواد، مصرف انرژی، آلودگی‌های زیست‌محیطی، ایجاد ضایعات و حوزه‌های مشابه شناسایی شده و هریک از گروه‌های کاری تلاش می‌کنند نسبت به شناسایی هرچه بیشتر مشکلات و علل ریشه‌ای وقوع آنها، اطلاعات لازم را جمع آوری کنند. استفاده از نیروهای متخصص و مطلع و نیز مشاوره لازم را در امر شناسایی مشکلات و علل مربوطه یاری خواهد کرد و تأکید می‌کند که این مرحله از کار، راهگشای سایر مراحل است و شناسایی هرچه بهتر مشکلات و علل ریشه‌ای آنها، در مراحل بعدی اجرای مفهوم بهره‌وری سبز، بسیار مشکل گشا و کارساز خواهد بود.

ارزیابی مشکلات شناسایی شده: آنچه که در این مرحله مورد نظر است، پیداکردن اولویت‌ها و ارزیابی مشکلات است. منظور از ارزیابی مشکلات لزومأ کمی کردن آنها و دادن مقادیر عددی به هریک از آنها برای تعیین اولویت‌ها نیست و فقط موضوع ارزیابی اعم از کمی یا کیفی برای تعیین اولویت‌ها مد نظر است. برای این منظور از معیارها و فاکتورهایی از جمله هزینه‌های مورد نیاز برای رفع مشکل، تسهیلات و امکانات مورد نیاز، شدت و پیامد مشکل، قوانین و مقررات موجود در رابطه با مشکل مورد نظر، نظرات طرف‌های ذی‌نفع، جامعه و بازار و نقش مشکل در تصویر ذهنی جامعه از سازمان استفاده می‌شود و در نهایت تلاش می‌شود که درجه‌بندی مشکلات انجام شود و آن دسته از مشکلات زیست‌محیطی که در اولویت‌های درجه اول قرار می‌گیرند، در مراحل بعدی از کار با استفاده از روش‌های اصلاحی و کنترلی مورد اصلاح و رفع قرار گیرند.

تعیین آیتم اصلاحی: طی این مرحله و با داشتن اطلاعات فنی لازم در خصوص مشکلات و علل ریشه‌ای آنها، سعی می‌شود با در نظر گرفتن امکانات، منابع مالی، نیروهای انسانی موجود، نیازها و اولویت‌ها و نیز برگشت‌های مورد انتظار و نیز تاثیرات پیش‌بینی شده روی بهره‌وری، آیتم‌های اصلاحی برای رفع مشکلات تعیین شود و در بخش‌های مختلف برای رفع و حل مشکلات، آیتم‌های بهره‌وری سبز به خدمت گرفته شود تا در نهایت به نتایج مورد انتظار برسیم.

از جمله این موارد می‌توان به استفاده از سیستم‌های اتوماتیک در حمل و جابه‌جایی مواد برای کاهش یا جلوگیری از نشتی مواد، استفاده از سیستم‌های روشن و خاموش کننده برق موضعی به عنوان جایگزین مکانیسم‌های کنترل عمومی (که برای مثال بتوان با یک کلید برق یک اتاق را خاموش و روشن کرد، در حالی‌که در برخی از وضعیت‌ها فقط با یک کلید برق کل سالن و کلیه اتاق‌ها روشن یا خاموش می‌شود و به این ترتیب مصرف بالایی از انرژی الکتریکی به عنوان یک مشکل بروز می‌کند)، استفاده از مواد جایگزین کم خطر و ارزان‌تر مثلا استفاده از رنگ با پایه حلال آب به جای رنگ با پایه حلال آبی و سایر موارد مشابه حسب وضعیت و ماهیت مشکل اشاره کرد. نکته مهم در ارائه راه‌حل‌های بهره‌وری سبز و آیتم‌های مورد نظر، توجه به امکان سنجی استفاده از این راه‌حل‌ها، سادگی آنها و نیز سهولت به کارگیری هریک از راه‌حل‌های پیشنهادی است. به نظر می‌رسد ارزیابی راه‌حل‌های مورد نظر از لحاظ برگشت سرمایه و نیز تاثیرگذاری بر امر بهره‌وری و حفاظت از محیط زیست توسط تیم‌های اجرایی و مراجع ذیصلاح بسیار مهم و ضروری است.

اجرایی کردن راه‌حل‌ها: این مرحله از کار نیز به دلیل ماهیت اجرایی بودن آن بسیار مهم و حائز اهمیت میباشد و طی آن، افراد مسوول نسبت به پیاده‌سازی و اجرای آیتم‌ها و راه‌حل‌های از پیش تعیین‌شده جهت رفع مشکلات شناسایی شده قبلی، اقدام می‌کنند. از جمله اقدامات در این مرحله می‌توان به عملیات نصب تاسیسات و تجهیزات اصلاحی برای مثال نصب سیستم اتوماتیک پاشش رنگ جایگزین سیستم دستی و عملیات مشابه، اشاره کرد که البته قبل از هر چیز، طراحی، تامین، تهیه، ساخت یا خرید برخی از این راه‌حل‌ها نیز به عنوان اقدامات مهم اجرایی و عملیاتی درهمین مرحله محسوب می‌شوند.

بررسی‌های دوره‌ای و بازنگری مدیریت: برای ارزیابی اقدامات کنترلی و اصلاحی به کار گرفته شده و راه‌حل‌های بهره‌وری سبز که در هر مرحله از فعالیت‌ها مورد استفاده قرار گرفته‌اند، لازم است تا طی دوره‌های زمانی تعیین‌شده، ارزیابی و نظارت لازم از روند پیشرفت‌ها و نتایج مورد انتظار صورت گیرد و توسط مدیریت هر بخش نیز بازنگری لازم از کل پیشرفت کار و هرگونه سیاستگذاری و تغییر احتمالی روش‌ها در موارد لازم انجام شود. نکته بسیار مهم در این مرحله، توجه به دخالت و نیاز به حمایت مدیران سازمان در پیاده‌سازی و بهبود مستمر بهره‌وری سبز است و بدون این بازنگری، برخی از نتایج مورد انتظار یا توسعه و بهبود مستمر بهره‌وری سبز در سازمان با مشکلات جدی روبه‌رو خواهد شد.

توسعه و بهبود مستمر بهره‌وری سبز: در انتهایی‌ترین مرحله از پیاده‌سازی مفهوم بهره‌وری سبز که دوباره به مرحله اول کار (مرحله آماده‌سازی برای شروع) متصل می‌شود، موضوع توسعه و بهبود مستمر بهره‌وری سبز مورد توجه و تاکید قرار می‌گیرد و بر اساس آن امکان حفظ و بهبود مستمر و نیز پیداکردن مشکلات جدید یا راهکارهای جدید در زمینه بهره‌وری سبز فراهم می‌شود.

به این ترتیب، بهره‌وری سبز فقط یکی از راه‌های دسترسی به توسعه پایدار اقتصادی اجتماعی است و استفاده از این مفهوم در کنار سایر مفاهیم و سیستم‌های مدیریتی، دستیابی به اهداف زیست‌محیطی و اقتصادی را امکان‌پذیرتر خواهد ساخت. در این میان آنچه که مهم و حائز اهمیت است، این است که پرداختن به موضوعات حفاظت از محیط زیست بدون توجه و به کارگیری معنی اقتصادی و ارزشی آن، بخصوص در کشورهای در حال توسعه، کاری بسیار سخت و دشوار است و زمانی می‌توان بخش‌های مختلف جامعه را به شکل درست و مناسب برای حفاظت از محیط زیست و توسعه پایدار همراه ساخت که به موضوع صرفه اقتصادی حفاظت از محیط زیست نیز توجه لازم صورت گیرد. تجربه مسوولان و کارشناسان محیط زیست سازمان بهره‌وری آسیایی نشان می‌دهد که در بعضی از کشورهای در حال توسعه و عضو این سازمان از جمله ایران، به دلیل عدم توجه و تمرکز کافی به بخش اقتصادی بهره‌وری سبز، اساسأ تمایل به مقوله حفاظت از محیط زیست نسبت به سایر موضوعات مهم از جمله کیفیت و درآمدزایی کمتر است و انگیزش‌های لازم برای حفاظت از محیط زیست به صورت کمرنگ دیده می‌شود، در حالی‌که با به کارگیری تکنیک‌های بهره‌وری سبز و درک صحیح از این مفهوم، ارتباط موضوعی حفاظت از محیط زیست با افزایش بهره‌وری، افزایش کیفیت و سود اقتصادی در نهایت موفقیت در بازار رقابت و کسب و کار و دستیابی به توسعه پایدار روشن‌تر می‌شود و حرکت شتاب‌دهنده‌ای به کشورها داده خواهد شد.

منابع: Environmental protectio / Drain G.Childers

امیر رادفر 
مشاور سازمان همکاری‌های فنی آلمان(gtz) در برنامه ملی حذف فرئون‌ها