نکاتی پیرامون شکلگیری «انجمن ناشران دفاعمقدس»
نهادسازی اختصاصی برای رفع یک نیاز ملی
اطلاعاتی که در یک کتابخانه تخصصی گردآوری میشود و بستری که بهمنظور فرآوری اطلاعات از طریق دانش کتابداری و اطلاعرسانی فراهم میآید، چنانچه با حساسیتها و کارشناسیهای فرهنگی همراه شود زوایای تازهای از ارزیابی فعالیتهای فرهنگی را پیش روی ما میگذارد. حوزه تخصصی جنگ ایران و عراق و دفاعمقدس از این قاعده مستثنی نیست و شایسته است شکلگیری هر نهاد دولتی و خصوصی در عرصه جنگ و دفاعمقدس زیر ذرهبین مراکز پژوهشی و اطلاعرسانی مرتبط با این حوزه باشد. «کتابخانه تخصصی جنگ» بخشی از کارشناسیهای خود را به این سمت، سوق داده است و از این منظر خبر تشکیل «انجمن ناشران دفاعمقدس»، بهمثابه تولد یک مرکز ملی برای این کتابخانه، مهم و قابل پیگیری است. مواردی که در پی میآید، بخشی از دغدغهها و انتقادات کتابدار کتابخانه تخصصی جنگ در باره انجمن ناشران دفاع مقدس است.
تا زمانی که تعریف درستی از اصطلاح دفاعمقدس و بهتبع آن کتاب دفاعمقدس ارائه نشده است، ناشر کتاب دفاعمقدس اصطلاحی نامفهوم است. اگر دفاعمقدس را سمتگیری ملی، ارزشی و ایدئولوژیک جمهوری اسلامی ایران نسبت به موضوع جنگ ایران و عراق بدانیم، ناشر کتاب دفاعمقدس تولیدکننده منابعی با این سمتگیری در مقوله جنگ ایران و عراق است (همچنانکه در ادامه این یادداشت، چنین تعریفی از ناشر کتاب دفاعمقدس، مد نظر نگارنده است.) اما چنانچه دایره موضوعی دفاعمقدس را به ادب پایداری سایر ملل، درگیریهای کردستان، مشکلات سیاسی داخلی و امثالهم نسبت بدهیم، از تخصصی بودن دفاعمقدس دیگر چیزی باقی نمیماند تا ناشر کتاب دفاعمقدس تعریف شود! بنابراین لازم است اصطلاح «ناشر دفاعمقدس» در فعالیتهای اینچنینی بهصورت شفاف تعریف و گستره موضوعی آن شناسایی شود.
انواع ناشران کتاب دفاعمقدس
سوای نهادهایی که با نام خود وارد عرصه تولید کتاب و نشر آن شدهاند 3 نوع ناشر در عرصه آثار دفاعمقدس پدید آمده است. شایان ذکر است که در مراجع ناشران، منتشره وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، عبارت «دفاعمقدس» برای تعیین فعالیت تخصصی هیچیک از این ناشران قید نشده است، همچنین دولتی یا خصوصی بودن آنها نیز مشخص نیست. بنابراین، ملاک تشخیص ما، فقط از طریق پیگیریهای مستمر کتابخانهای، تعداد آثار چاپ شده آنها و رویکردشان به این آثار است. این ناشران عبارتند از:
1 - ناشرانی که به دلایل متعدد و نیازمند بررسی جایگزین نهاد و سازمان مادر خود شدهاند که در واقع همان نهاد دولتی در نشر محسوب میشوند. این ناشران زیرمجموعه سازمان خود محسوب و کاملاً دولتی هستند و از بیتالمال ارتزاق میکنند. مثل: نشر شاهد (بنیاد شهید و امور ایثارگران انقلاب اسلامی)، نشر صریر (بنیاد حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاعمقدس)، نشر عروج (موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی)، سوره مهر (حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی)، مدرسه (سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی وزارت آموزش و پرورش)، بهنشر (آستان قدس رضوی)، نشر ستارهها (کنگره بزرگداشت شهدای استان خراسان) و زمزم هدایت (پژوهشکده تحقیقات اسلامی سپاه.)
در میان این ناشران، برخی مثل سوره مهر با نشر آثاری غیر از تولیدات سازمان مربوط و گردش مالی مستقلتر، تبدیل به ناشری نیمهدولتی شدهاند؛ اما به هر صورت زیرمجموعه یکی از نهادها بوده و جزو ناشران دولتی محسوب میشوند. بدنه اصلی نشر آثار جنگ (یعنی بیش از 70 درصد آثار)، همچنین آثار تأثیرگذار این حوزه، در میان کتابهای این ناشران یا نهادهای مربوط قرار دارد و نبود اینها و تجربیاتشان در هر نوع تشکلی، از جمله انجمن آثار دفاعمقدس، خسارتی به اهداف ملی نشر آثار دفاعمقدس است.
2 - ناشران خصوصی که با کارشناسی تعریف شده و منسجم به جریان نشر آثار دفاعمقدس داخل شدهاند و سعی کردهاند تشکیلاتی برای سفارش اثر و کارشناسی موضوع و تولیداتی مستقل از نهادها داشته باشند. اینگونه ناشران جریانساز محسوب میشوند و در مقام نهاد پدیدآور، برای تولید آثار، بدنهای کارشناسی تشکیل دادهاند. استمرار موضوعی آثار که در سلسله انتشارات معنا مییابد و سیاستگذاری مجموعهها و پیگیری آثار نویسندگان خاص و نخبه، یکی از مشخصات این ناشران است. تعداد این ناشران خصوصی، در عرصه دفاعمقدس، پر شمار نیست اما ندیدن اینها در جشنوارههایی مثل «ربع قرن کتاب دفاعمقدس» و امثالهم سؤالبرانگیز است. در میان ناشران این حوزه، نمونههای زیر یادکردنی است؛ با این توضیح که عدد مقابل هر یک، تعداد آثار موجودشان در کتابخانه تخصصی جنگ است: کتاب نیستان (111)، فرهنگ گستر (55)، نشر عابد (50)، قدیانی (38)، پیام آزادی (37)، پیام آزادگان (35)، هزاره ققنوس (35) و نوید شیراز (26.) گرچه تعدادی از همین ناشران، در مقاطعی، با سفارشپذیری چاپ آثار از نهادهای دولتی و حکومتی و با حمایت آنها سرپا ماندهاند؛ اما به هر حال اعتبار اصلی خود را از سیاستگذاری نشر خصوصی گرفتهاند.
3 - ناشران خصوصی که بدون داشتن تشکیلاتی خاص و بدنهای کارشناسی، چاپ کننده آثار برخی نهادها هستند. این نهادها به دلایلی نمیخواهند چاپ برخی از کتابها به پای آنها نوشته شود یا اینکه به علل برخی نارساییها و بیماریهایی که در حوزه نشر وجود دارد بهگونهای میخواهند امتناع وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی از خرید هزارتایی کتاب از ناشران دولتی را جبران کنند. بیشتر آثار جنگ و دفاعمقدس، منتشره این ناشران، با بودجههای دولتی تهیه، کارشناسی و فراهم آمده و فقط برای چاپ و توزیع به اینها سپرده شده است. گرچه بهدلایلی نام بردن از این ناشران سخت است؛ اما چنانچه تعریف جا افتاده در کشورمان برای نشر را بپذیریم و کاری به جریانسازی در امور فرهنگی نداشته باشیم، یعنی یک ناشر را، بدون هرگونه ارزشگذاری، چاپچی و موزع آثار یک مؤلف بدانیم (که این مؤلف در اینجا میتواند یک نهاد باشد)، شاید بتوان ناشرانی را نام برد که از نهادهایی مثل بنیاد حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاعمقدس، ارتش، سپاه، کنگرههای شهدا و امثالهم، سفارش چاپ و توزیع میپذیرند و آثاری به چاپ میرسانند که قبل از اینکه در کارنامه این ناشران خصوصی به حساب آیند، عملاً در سوابق فعالیت نشر نهادها جای میگیرند. تعدادی از این ناشران عبارتند از: نسیم حیات (58)، ایران سبز (46)، شروع (33) و پالیزان (27.)
ضرورت وجود متولی در نامگذاریها برای بهرهگیری از عناوین ملی
هرگونه تشکیل نهاد ملی در حوزه نشر دفاعمقدس، باید با دقت نظر ویژهای همراه باشد. بهرهمندی از بار فرهنگی و حقوقی عنوان «انجمن ناشران دفاعمقدس» بدون شناخت بدنه تشکیلدهنده آن لطمهای جبران ناپذیر به فعالیتهای این عرصه ملی وارد میکند. یادمان باشد که تحت لوای چنین نامهای ارزشمند و تعریف شده ملی، تاکنون چه خسارتهایی به فرهنگ عمومی وارد شده است! من هنوز خاطره آزاردهنده «صندوق قرضالحسنه بسیجیان» را فراموش نکردهام که چگونه یک مفهوم ملی و ارزشی به نام «بسیجیان» که در عرصه دفاعمقدس معنا و جلا یافته است برای تشکیلاتی مالی و بانکی خرج شد و به همراه نمونههای دیگر، مؤید این امر شد که همچنان فرهنگ در این مرز و بوم بیمتولی و مظلوم است. باید بدانیم اینها از سرمایههای ارزشمند ملی و معنوی فرهنگ ما هستند و آیندهنگری و مسؤولیت ملی نباید اجازه دهد هر کجا انتفاعی مادی یا سیاسی اشخاص و گروهها در نظر است، برای نامگذاریها، این عناوین ارزشمند ملی بسادگی خرج شوند و با استحاله تدریجی، معنا و مفهوم حقیقی و تأثیرگذار خود را از دست بدهند. بنابراین گرچه تمرکز ناشران خصوصی و دولتی تحت نهادی با نام «انجمن ناشران دفاعمقدس» اقدامی شایسته و پسندیده است، قبل از آن، امری ملی محسوب میشود که نیازمند ورود نهادها و شخصیتهای ملی به آن است. این انجمن میتواند طی اساسنامهای دو نیمهخصوصی و دولتی ناشران را به سود یکدیگر کنار هم بنشاند و سیاست توزیع این آثار را با توجه به کیفیت آنها، در فروشگاههای زنجیرهای و با حمایت دولت سامان دهد و حتی نوعی کارشناسی و داوری در آثار لحاظ کند که جلوی چاپ و توزیع آثار بیکیفیت را مسدود کند. البته این مساله نیازمند تهیه و تدوین اساسنامه تشکیلاتی و آییننامه مطالعاتی، اجرایی و کاربردی مناسب است.
پیگیری یک خبر
همچنان که تلویحاً ذکر شد، شناخت عملکرد ناشران حوزه جنگ و دفاعمقدس، تقدم و تأخر آنها در نشر، استمرار انتشار کتاب این حوزه در نشر سالانهشان، جریانسازیها و سمتگیریها، پیگیری مجموعههای مطالعاتی و تکنگاشت توسط آنها و مواردی از این دست، لازمه دستیابی به بستر اطلاعات نشر است که در کتابخانههای تخصصی و مرجع فراهم میشود. این کتابخانهها برای بهروز نگهداشتن اطلاعات خود و تأثیرگذاری بموقع در فعالیتهای ملی و فرهنگی، نیازمند پیگیری اخبار حوزه کتاب، کتابداری، نشر و فعالیتهای فرهنگی، پژوهشی و اطلاعرسانی هستند. بنابراین و با توجه به دغدغهای که در یادداشت فوق بیان شد، رویت خبر تشکیل «انجمن ناشران دفاعمقدس» برای ما اهمیت دارد و توجه به محتوای این خبر، روشنگر بسیاری از مسائل است.
در خبرها چنین آمده بود که 4 ناشر برای تشکیلات خود عنوان ملی «انجمن ناشران دفاعمقدس» را برگزیدهاند و اساسنامهای تهیه و تدوین کردهاند که مطابق آن ناشران دولتی را به تشکیلات خود راه نمیدهند و هنوز برپا نشده، در مقام هیات مؤسس، برای دیگران نسخه پیچیدهاند مبنی بر اینکه برای حق عضویت در این انجمن، باید صد نسخه کتاب جدید خود را بپردازند. این ناشران تحت نام این انجمن، جلسه میگذارند و آییننامه خود را بررسی میکنند و برای کسب حمایت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در تلاش هستند ... طبق اطلاعات این کتابخانه، از میان حدود 6 هزار عنوان کتاب منتشره در حوزه دفاعمقدس، مجموع آثار این ناشران تاکنون 77 عنوان است و در کارنامه نشر یکی از آنها کتاب دفاعمقدس وجود ندارد!
نصرتالله صمدزاده
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پشت پرده اتاقهای دود و طلسـم
