حمایت از زیست فناوری ‌برای آینده

بد نیست این گزارش را با گفته‌های دکتر محمد علی ملبوبی، رئیس انجمن زیست فناوری، بعنوان یکی از فعالان حوزه بیوتکنولوژی در کشور آغاز کنیم که معتقد است: زیست فناوری کشور عملا از زمان آغاز تحقیقاتش تاکنون هیچ گاه تحت حمایت تشکیلات خاصی نبوده و هیچ گونه حمایتی از جانب تشکیلات مرتبط با آن نیز صورت نگرفته است. بیشترین توسعه و گسترش این فناوری به دلیل انگیزه‌های شخصی بوده که از طریق پژوهشگران با بودجه‌های خیلی کم شروع شده و همین انگیزه‌های فردی باعث ادامه این مسیر شده است.

دکتر ملبوبی در مراسم افتتاحیه ششمین همایش ملی بیوتکنولوژی تاکید می‌کند: در حالی که سالانه 10 تا 20 هزار نوع گیاه دست ورزی شده در سراسر جهان مورد آزمایش قرار می‌گیرد و 165 نوع گیاه دست کاری شده ژنتیکی در حال کشت است ما با سیستمی که در حال حاضر کشورمان با آن روبه‌روست به 8 تا 12 سال وقت نیاز داریم تا 20 نوع محصول را به بازار دهیم در حالی که با پیوستن به حرکت‌های رو به توسعه جهانی این زمان به 5 سال قابل کاهش است. به بیان دیگر تشکیلات جدیدی که تعریف می‌کنیم باید همراه با موج جدید باشد یعنی در حوزه قانونگذاری، تربیت منابع انسانی و توسعه همکاری‌های بین‌المللی همراستا با نیاز امروزمان حرکت کنیم. در این مسیر بدون شک برای تبادل داده‌هایمان به زیر ساخت‌هایی نیاز داریم که بتوانیم از آموزش، پشتیبانی و سرمایه‌گذاری‌های بین‌المللی بهره ببریم.

بدون شک تصویب لایحه ایمنی زیستی می‌تواند راهگشای بهره‌مندی کشور از فناوری‌های زیستی باشد، مشروط بر آن که خلاهای آن نیز بر طرف شود، چراکه در لایحه فعلی خلاهایی است که می‌تواند موجب کندی یا حتی توقف بهره‌برداری کشور از این فناوری‌ها شود.

لایحه شرکت‌های دانش بنیان را پس می‌گیریم

رئیس ششمین همایش ملی بیوتکنولوژی نیز در مراسم افتتاحیه معاون علمی و فناوری رئیس‌جمهور نیز با تاکید بر آن که حوزه زیست فناوری کشور نیازمند تعیین چشم انداز است می‌افزاید: برای رسیدن به این چشم‌انداز باید دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها، مراکز تحقیق و توسعه، شرکت‌های دانش بنیان و دستگاه‌های ستادی و فوق ستادی دولتی و بخش خصوصی هر کدام ماموریتی به عهده بگیرند که این ماموریت‌ها باید در قالب چند برنامه شکل بگیرد.

با این حال یکی از اصلی ترین نکات اشاره شده توسط دکتر صادق واعظ زاده انتقاد وی از رد فوریت و روند کند بررسی و تصویب لایحه حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان بود که سال گذشته به مجلس ارائه شده است. معاون علمی و فناوری رئیس‌جمهور در این ارتباط می‌گوید: متاسفانه گاهی شنیده می‌شود اساس لایحه در حال تغییر است که در صورت اتفاق افتادن این مساله ناچار هستیم تقاضا کنیم دولت آن را پس بگیرد.

وی همچنین تاکید می‌کند: در 20 سال گذشته، تربیت نیروی انسانی از موفق‌ترین بخش‌ها بوده است. لذا این برنامه باید به سمت کیفیت بیشتر حرکت کند و با توجه به اضافه ظرفیتی که در آموزش عالی وجود دارد و کاهش داوطلبان ورود به دانشگاه باید در جهت افزایش کیفیت نیروی انسانی کشور حرکت کنیم .

امروز زیست فناوری به عنوان یکی از این فناوری‌ها برنامه‌های معینی را پیدا کرده و سرفصل‌های آن نیز مشخص است که در قانون بودجه کشور برای دومین سال متوالی به تصویب رسیده و با افزایش 6 برابر و ساز و کار مناسب برای هماهنگی تمام بخش‌ها در کشور در حال شکل‌گیری است. به نظر می‌رسد برای این‌که در این عرصه سریع‌تر حرکت کند باید مقدمات آن فراهم شود و ستاد توسعه زیست فناوری مرجعی است که تا کنون در کشور نبود و باید فراتر از یک شورا تمام امور را تحت حمایت و راهبری خود قرار دهد.

صرف 120 میلیارد تومان اعتبار در حوزه زیست فناوری

با برآورد اولیه‌ای که انجام شده است، مبلغ 120 میلیارد تومان عمدتا از سوی بخش دولتی یعنی منابعی که از بیت المال صرف می‌شود در زمینه زیست فناوری هزینه می‌کنیم که اگر چه مبلغ زیادی است اما تقریبا نصف مبلغی است که یکی از کشورهای پیشتاز در آسیا صرف این حوزه می‌کند. لذا اگر به صورت هماهنگ و هدفدار و البته با انعطاف‌پذیری کافی برنامه‌ریزی شود ایران می‌تواند در زمره بازیگران اصلی این فناوری قرار گیرد.

دکتر واعظ زاده ضمن بیان این مطالب ادامه می‌دهد:مجموعه منابع موجود نه تنها در زمینه مالی بلکه در زمینه امکانات، تجهیزات، ساختارها و فعالیت‌ها باید هم افزا شوند که به صورت اهرم مورد استفاده قرار گیرند و اگر بخواهیم منابع متمرکز را زیادتر کنیم، مجموعه منابعی که در کشور وجود دارد باید به سمت بخش خصوصی سوق داده شود تا بتوانیم در عرصه بین‌المللی بدرخشیم. همچنین تولید کالا و خدمات عمدتا باید در شرکت‌های دانش بنیان صورت گیرد که باز وزن اصلی آن به صورت تعاونی یا غیر تعاونی باید به عهده بخش غیر دولتی باشد. بنابراین فعالیتی که سال گذشته انجام گرفت، این بود که بخشی از این منابع متمرکز به شرکت‌های دانش بنیان به صورت قرض الحسنه و بدون کارمزد و هزینه‌های اضافی و نیز بدون ضمانت‌های دشوار وتقاضا برای آوردها پرداخت شد که در سال جاری نیز صورت می‌گیرد. وی تاکید می‌کند:البته ناگفته نماند متاسفانه با منابع محدودی که تاکنون وجود داشته است شرکت‌های دانش بنیان نتوانسته‌اند از تسهیلات فناوری در کشور استفاده کنند و علت آن نیز این است که ساز و کار مناسب و تسهیلات برای کارهای خطرپذیر و مبتنی بر دانش آماده نیست و در این زمینه نیز طرح بزرگی اجرا شد که هم اکنون نیز در حال اجراست.

تولید 9 قلم از 117 داروی نوترکیب دنیا

رئیس ستاد توسعه زیست‌فناوری با بیان این که ایران در میان 17 کشور آسیای جنوب غربی در حوزه زیست فناوری رتبه سوم را دارد، اظهار کرد: در جهان حدود 117 نوع داروی زیست‌فناوری تولید می‌شود که از این میزان تعداد 15 دارو در چین، 13 دارو در هند و 9 دارو در ایران تولید می‌شود که می‌توان گفت در این زمینه گامهای نسبتا خوبی برداشته شده و جزو کشورهایی هستیم که می‌توانیم حرفی برای گفتن داشته باشیم و در واقع ارزش افزوده‌ای است که از ارز بری کم می‌کند. دکتر عباس صاحبقدم لطفی نیز در مراسم افتتاحیه ششمین همایش ملی بیوتکنولوژی می‌گوید: کلید اصلی پیشرفت و قدرت در هر کشوری علم و فناوری آن است. اگر چه حدود 20 سال از زمانی که ایران در حیطه بیوتکنولوژی مدرن وارد شده می‌گذرد، اما در واقع بازهم دیر است. زیرا زیست فناوری آفرینش و خلقت انسان و فناوری‌های حیات مساله‌ای بوده که باید زودتر به آن توجه می‌کردیم.

ضرورت قانون زدایی

رئیس کمیسیون کشاورزی مجلس شورای اسلامی نیز در مراسم افتتاحیه ششمین همایش بیو تکنولوژی، دیدگاه‌های در خور توجهی داشت. کما این‌که وی گفته هایش را چنین آغاز کرد: بعضی‌ها معتقدند در عرصه فناوری نباید با سرعت پیش رفت و گروه دیگری نیز خلاف این نظر را دارند تا اگر با خطر و موانعی برخورد کردند بتوانند آن را رد کنند. در نگاه اول باید سیستم‌ها را بست و تمام ارزیابی‌های دقیق را داشت اما دیدگاه دوم بدان معنی است که با سرعت کارها را پیش برده و به قله‌های علم و فناوری برسانیم که متاسفانه در ایران کسانی و مجموعه‌هایی که باید عرصه را برای فناوری‌های نوین باز کنند بسیاری از فعالیت‌هایشان در کتابخانه‌ها بایگانی شده و بسیار کند حرکت می‌کنیم.

با این سرعتی که امروز پیش می‌رویم، حرکت به سمت قله‌های علم و فناوری با چالش مواجه است. لذا این نگرانی را اعلام می‌کنیم که در مجموعه مباحث کاری که در حوزه‌های مربوط با ما وجود دارد بسیاری از مقررات و قوانین در کشور ما بازدارنده هستند و لازم است مقررات و قانون زدایی شکل بگیرد و این مستلزم آن است که تمام افراد ذیربط به آن کمک کنند و نگاه بسته‌ای که در محیط‌های اجرایی وجود دارد را بشکافند و بتوانند این مسیر را باز کنند.

نگاه باز به فناوری‌های نوین

رئیس کمیسیون کشاورزی مجلس با ابراز خرسندی از این‌که ما موفق شدیم تا وارد عرصه‌ای شویم که قانونی تحت عنوان قانون ایمنی زیستی را دنبال کنیم که خوشبختانه در سال جاری نیز در مرحله ابلاغ قانون است می‌افزاید: البته قانون نیز دو رویکرد دارد. در رویکرد اول نگاه ما باید نسبت به فناوری‌های نوین باز باشد. در رویکرد دوم نیز به بخش غیر دولتی بها داده شده است و اجازه داده‌اند حقوق خود را حفظ کنند و این نگاه دولت سالارانه باید کنار گذاشته شود.

این گونه نباشد که همیشه دولت سالارها بنشینند و بگویند چه کاری باید انجام شود و هیچ دلیلی وجود ندارد که حقوق مردم در چارچوب قوانین و مقررات کشور یکی دیده شود. ‌قانون ایمنی زیستی این عرصه را باز کرده و تمام بخش‌هایی که می‌توانند فعالیت داشته باشند نیز تعریف شده و خوشبختانه قانون خوبی در عرصه داخل و فرامرزی است که امیدواریم نتایج خوبی به بار بیاورد. به هرحال کمیسیون کشاورزی مجلس آمادگی خود را اعلام می‌کند که در عرصه بیوتکنولوژی و فناوری‌های جدیدتری که مسوولیت آن را به عهده دارد اگر مقررات زدایی لازم است به آن کمک می‌کنیم و اگر قانون جدیدی قرار است به وجود بیاید، به آن هم کمک می‌کنیم تا به نتیجه خوبی برسیم.

قانونی که نیاز به اصلاح دارد

فراموش نکنیم با وجود تصویب کلیات لایحه قانون ایمنی زیستی کشور در سال جاری که قدم بسیار خوبی در راستای کمک به توسعه این تکنولوژی تلقی می‌شود همچنان فعالان این حوزه ایرادهایی را بر این قانون وارد می‌دانند که مهم‌ترین این کاستی‌ها را دکتر ملبوبی چنین بیان می‌کند:در حال حاضر، از جمله بسترهای قانونی موجود در این زمینه قانون ایمنی زیستی، لوایح شرکت‌های دانش بنیان و نیز حفاظت از ذخایر ژنتیکی و. . . است. قانون دیگری نیز به نام قانون منع مداخله کارکنان دولتی مطرح است که کاری جز بازدارندگی و جلوگیری از پیشرفت در زمینه‌های مختلف زیست فناوری نمی‌کند و به علت نقص در قوانین فروش و ثبت اختراعات توسط کارکنان دولت افرادی که به نوآوری جدیدی دست می‌یابند آن را به خارج از ایران برده و به نام بیگانگان ثبت می‌کنند یا آن را بایگانی کرده و به مرحله تولید تجاری نمی‌رسانند. در سایر زمینه‌های علوم کشاورزی قوانین متعددی از جمله قانون ثبت ارقام گیاهی، کنترل و گواهی بذر و نهال، قوانین مرتبط با امور دامپزشکی و اصلاح نباتات نیز وجود دارد ولی به علت قدیمی بودن برخی از این قوانین، موارد مربوط به محصولات زیست فناوری در آنها لحاظ نشده است؛ البته قانون گواهی بذور تصحیح شده است.

عقب نمانیم

ناگفته نماند متولیان حوزه زیست فناوری در کشورمان معتقدند مهم‌ترین چالش‌هایی که صنعت بیوتکنولوژی در حال حاضر با آن روبه‌روست، موازی کاری‌ها، پراکنده کاری‌ها و اعمال سلایق فردی مدیران و پژوهشگران، فقدان سرمایه‌گذاری کافی و اثربخش، ناهماهنگی دستگاه‌های مرتبط با زیر ساخت‌های توسعه زیست فناوری، عدم شفافیت بودجه بخش‌های فناوری‌های نوین در دستگاه‌های اجرایی و کمبود قوانین و الزامات حمایتی، تعاملات اندک بین مراکز علمی دانشگاهی و پژوهشی با متولیان امور تولید، صنعت و بازرگانی کشور و نیز کمبود انگیزه‌های لازم برای تشویق بخش خصوصی به مشارکت در سرمایه‌گذاری خطرپذیر هستند.

. . . و از خاطر نبریم که سرعت حرکت‌های توسعه‌ای در زمینه تکنولوژی‌های نو در دنیا به‌گونه‌ای است که کشورهایی که با این جریان همراه نشوند یا متوقف شوند در هم شکسته می‌شوند.

پونه شیرازی