آدم‌ربایان؛ ترفندها و هدف‌ها

آدم‌ربایی جرمی خشن است که امنیت جانی، روانی و سلامت گروگان و بستگان او را به شدت به مخاطره می‌اندازد. غلامحسین بیابانی و سیدکمال هادیانفر در فرهنگ توصیفی علوم جنایی، مقابل کلمه آدم‌ربا آورده‌اند: به فرد یا افرادی اطلاق می‌شود که شخص یا اشخاصی را برای مقاصد سیاسی یا مالی و به صورت جبری با خود می‌برند و تا انجام خواسته‌شان در محلی به اجبار نگهداری می‌کنند. اختلاف خانوادگی، باج‌خواهی از دستگاه‌های دولتی، بهره‌گیری جنسی، تسویه‌حساب‌های مرتبط با باندهای قاچاق، آزاد کردن افراد زندانی، تسویه‌حساب‌های مشروع، انتقامجویی، کسب اطلاعات، مسائل درون فامیلی، تضاد منافع و سرقت ازجمله اهدافی است که مجرمان در سراسر جهان برای دست یافتن به آن مرتکب آدم‌ربایی و گروگانگیری می‌شوند که البته برخی از این انگیزه‌ها در ایران مصداق ندارد و به گفته مقامات نیروی انتظامی اختلاف بین قاچاقچیان مواد مخدر و پس از آن باج‌خواهی، نیت اصلی آدم‌ربایان در کشور است. در سطح جهانی مکزیک، کلمبیا و به طور کلی کشورهای آمریکای لاتین بیشترین میزان گروگانگیری را به خود اختصاص داده‌اند به گونه‌ای که در کلمبیا به طور متوسط روزانه 4 نفر ربوده می‌شوند، اما آمار این جرم در ایران بسیار کم و امنیت از این نظر حتی فراتر از استانداردهای بین‌المللی است. به گفته سردار اسماعیل احمدی‌مقدم ــ فرمانده نیروی انتظامی ــ میزان آدم‌ربایی سال گذشته نسبت به سال 86 در ایران 8 درصد کاهش یافت و در مجموع 528 فقره جرم در این زمینه به وقوع پیوست که اکثر آنها توسط قاچاقچیان مواد مخدر انجام شد. در یکی از جدیدترین پرونده‌های آدم‌ربایی که در اداره 11 پلیس آگاهی تهران رسیدگی شد اعضای یک باند مردی را که پیمانکار ساختمان‌سازی بود ربودند و از او 70 میلیون تومان اخاذی کردند. مرد ربوده شده می‌گوید: «3 مرد مرا از جلوی یک شیرینی‌فروشی بردند به باغی در حوالی کرج و بی‌امان شکنجه‌ام کردند طوری که پزشکی قانونی جراحت و کبودی در 150 نقطه از بدنم و چندین نقطه شکستگی را تایید کرده است. آنها 3 روز مرا کتک می‌زدند و می‌گفتند فردی آنها را با200 میلیون تومان اجیر کرده تا مرا بکشند وقتی پیشنهاد دادم در ازای مبلغی بالاتر آزادم کنند قبول کردند هرچند قرار بود 300 میلیون تومان بپردازم چون در حسابم پول نبود و نتوانستم بیشتر از 70 میلیون تومان تهیه کنم آنها با گرفتن همین مبلغ آزادم کردند.»

اگرچه آدم‌ربایی به خاطر اختلاف قاچاقچیان انگیزه اصلی در این جرم محسوب می‌‌شود، در بسیاری موارد بستگان افراد ربوده شده چون خود مجرم هستند ترجیح می‌دهند موضوع را به پلیس اطلاع ندهند به همین خاطر گروگانگیری با انگیزه باج‌خواهی بیشتر از سایر موارد بازتاب پیدا می‌کند و در این بین کودکان قربانیان اصلی محسوب می‌شوند چراکه ربودن آنها به خاطر ضعف قدرت بدن و امکان فریب دادن آنان ساده‌تر است. به همین دلیل قانونگذار برای مجرمانی که اطفال را طعمه قرار می‌دهند تنبیه‌های ویژه‌ای را در نظر گرفته است. احمد ابراهیمی ــ حقوقدان ــ می‌گوید: «از نظر قانونی هیچ خلاء و ضعفی برای برخورد با آدم‌ربایان وجود ندارد و قانونگذار برای حفاظت بیشتر از اطفال مقرر کرده است اگر مجرمان افرادی کمتر از 15 سال را بربایند یا در انجام جرم از وسیله نقلیه استفاده کنند و به شخص ربوده شده آسیب جسمی یا حیثیتی برسانند مشمول تشدید مجازات می‌شوند و حداکثر مجازات برای آنها در نظر گرفته خواهد شد ضمن این که قاضی می‌تواند از مجازات‌های تکمیلی نیز استفاده کند.»

در بسیاری از جرایم، تبهکاران پس از دستگیری ادعا می‌کنند ناخواسته، در پی جنون آنی، بر اثر اتفاق یا وسوسه‌ای ناگهانی دست به بزه زده‌اند، اما آدم‌ربایی جرمی است که مرتکب آن با طرح و نقشه قبلی وارد عمل می‌شود، از تبعات کار خود مطلع است و همه تدابیر را برای رسیدن به هدفش و فرار از قانون پیش‌بینی می‌کند به همین دلیل قانون توجه ویژه‌ای به این بزه دارد. صفر خاکی‌ ــ دادیار اظهارنظر دادسرای جنایی تهران ــ می‌گوید: «در ماده 621 قانون مجازات اسلامی آمده است هرگاه فردی خودش یا با استخدام شخص دیگری به زور یا فریب و نیرنگ کسی را بدون رضایت وی برباید یا مخفی کند مرتکب آدم ربایی شده است.» این قاضی دادگستری در حالی چنین تعریفی را از جرم آدم‌ربایی ارائه می‌دهد که به تصور عموم این جرم همیشه با تهدید و زور همراه است و گروگانگیران برای کشاندن طعمه‌شان به مخفیگاه خود به ارعاب متوسل می‌شوند. حال آن که در برخی موارد ربودن اشخاص با فریب و اغفال توام است که این شیوه بیشتر در مورد دختران کم‌سن و سال به کار می‌رود. رضا، یک کارگر ساده است که با اغفال یک دختر دانش‌‌آموز او را ربود و برای آزادی وی از خانواده‌اش 10میلیون تومان باج خواست. او می‌گوید: «در یکی از کتابفروشی‌های خیابان انقلاب دختر نوجوانی را دیدم که در قفسه روان‌شناسی دنبال کتابی درباره هیپنوتیزم می‌گشت. نزدیک رفتم و سر صحبت را باز کردم. به او گفتم من استاد هیپنوتیزم هستم و توانایی‌های خارق‌العاده‌ای دارم و می‌توانم ارواح سرخ‌پوستان را احضار و با آنها گفتگو کنم. حرف‌هایم آن دختر را تحت‌تاثیر قرار داد و رابطه ما از همانجا شروع شد. آنقدر با دروغ‌هایم این دختر را تحت‌تاثیر قرار دادم تا بالاخره راضی شد به خاطر من از خانه‌اش فرار کند. او را به زادگاهم در غرب کشور بردم و بدون این که از ماجرا با خبر شود با پدرش تماس گرفتم و برای آزادی دخترش از وی 10 میلیون تومان پول نقد خواستم ولی قبل از رسیدن به هدفم دستگیر شدم.»

گاهی آدم‌ربایان از اقدام خود هدفی را غیر ازتسویه‌حساب درون گروهی یا اخاذی دنبال می‌کنند و در سودای رسیدن به خواسته‌ای دیگر هستند. دست یافتن به عشقی پوشالی می‌تواند از جمله این انگیزه‌ها باشد. «حمید.م» از این دست مجرمان است. او می‌گوید: «عاشق بیتا شده بودم و می‌خواستم با او ازدواج کنم ولی خانواده‌اش جواب رد می‌دادند و بهانه‌تراشی می‌کردند. می‌گفتند شغل درست و حسابی ندارم. به درد دخترشان نمی‌خورم. از نظر فرهنگی با هم خیلی فرق داریم و حرف‌هایی از این دست. خیلی فکر کردم تا این که به این نتیجه رسیدم اگر بیتا را بدزدم والدینش مجبور می‌شوند به ازدواج ما رضایت بدهند.»

این که آدم‌ربایی با چه نیت و هدفی صورت گرفته باشد در نگاه قانون از اهمیت اولیه برخوردار نیست و قضات در وهله اول به خود عمل انجام شده توجه و با عنایت به آن، اقدام به صدور حکم می‌کنند. خاکی توضیح می‌‌دهد: «اخاذی، انگیزه رایج آدم‌رباها است اما احتمال دارد این جرم به دلایل دیگری مثل مزاحمت‌های ناموسی، اختلاف حساب‌، اختلافات قدیمی، شکست عشقی و... به وقوع بپیوندد. بههرحال این جرم با هر هدفی که انجام شود یک جرم جنایی است و قانونگذار برای مرتکبان بین 5 تا 15 سال حبس در نظر گرفته است.»

ابراهیمی نیز بر همین موضوع تاکید می‌کند و آن را به زبان دیگری شرح می‌دهد: «آدم‌ربایی مثل هر جرم دیگری دو عنصر مادی و معنوی دارد. عنصر مادی آدم‌ربایی همان وقوع فعل است و عنصر معنوی نیز قصد و عمد در ربودن فرد محسوب می‌شود. البته بررسی انگیزه مجرم نیز حائز اهمیت است ولیبه هرحال در اثبات جرم تاثیری ندارد.»

در برخی موارد نیز دیده شده است مجرمان پس از آدم‌ربایی جرایم دیگری نیز مرتکب می‌شوند. امیراسماعیل رضوانفر ــ دادیار شعبه 4 دادسرای جنایی ــ چندی پیش پرونده‌ای را رسیدگی کرد که در کنار جرم آدم‌ربایی موضوع تعرض نیز در آن مطرح بود. دختر 16 ساله‌ای که شاکی این پرونده است، می‌گوید: «چندی قبل پسری به خواستگاری‌ام آمد ولی چون سربازی نرفته و بیکار بود پدرم با ازدواج ما مخالفت کرد. آن پسر دست‌بردار نبود تا این که یک روز مرا در راه مدرسه ربود، به خانه‌ای برد و مورد آزار قرار داد.» در چند پرونده نیز شاهد آن بودیم که گروگانگیران پس از ربودن طعمه خود مرتکب قتل می‌شوند و با این کار جرم‌شان را سنگین‌تر می‌کنند. ابراهیمی می‌گوید: «آدم‌ربایی جرمی مستقل است و اگر بزهکار عمل مجرمانه دیگری نیز مرتکب شود مجازات آن کار هم برایش در نظر گرفته می‌شود. به عنوان مثال اگر به فرد ربوده شده تجاوز کند یا او را بکشد مطابق قانون مجازات فعل اول اعدام و عمل دوم قصاص است.» وی ادامه می‌دهد: «گروگانگیران که طعمه‌های خود را به قتل می‌رسانند معمولا چند دلیل برای این کار دارند برخی از آنها از ترس دستگیری سعی می‌کنند فرد ربوده شده را از بین ببرند چون تصور می‌کنند اگر او را آزاد کنند شناسایی خواهند شد. برخی دیگر در شرایط هیجان و به خاطر استرس و اضطراب، کاری می‌کنند که باعث مرگ طعمه‌شان می‌شود. برخی متهمان نیز از همان ابتدا هدف انتقام‌گیری و قتل دارند اما ترجیح می‌دهند در این بین پولی نیز به جیب بزنند.»

با پیشرفت تکنولوژی، گاه شیوه‌های انجام جرم نیز تغییر می‌کند. در حالی که پیش از این ارتباط تلفنی بین گروگانگیران و خانواده فرد ربوده شده مرسوم بود، اکنون متهمی در زندان اصفهان به سر می‌برد که از ایمیل برای ارائه دستور به خانواده گروگان استفاده کرده بود. این متهم که مفسد‌فی‌الارض شناخته و به اعدام محکوم شده است دختری خردسال را ربودو بعد از تماس اولیه یک نشان پست الکترونیکی به پدر او داد و از آن به بعد تمام ارتباط‌ها از طریق اینترنت انجام می‌شد. طرح نقشه این کودک‌ربایی برای این که از طریق ردیابی‌های تلفن به دام نیفتد چنین ترفندی را به کار گرفت و توانست 70 هزار دلار به چنگ بیاورد اما پس از تبدیل پول‌ها به ریال، به اطلاعاتی که از طریق صرافی به دست پلیس رسید به همراه همدستانش به دام افتاد. استفاده از ابزار پیشرفته و فناوری‌های مدرن در بین تمام مجرمان مطلوب است و به همین دلیل نیز پلیس آگاهی سعی می‌کند همگام با توسعه علم و دانش، پیشرفت کند. علاوه بر انگیزه‌ها، شگردها و قوانین مربوط به آدم‌ربایی نکته حائز اهمیت دیگر نحوه رفتار با این مجرمان از سوی خانواده شخص ربوده شده است.

سرهنگ عبدالله قاسمی ــ رئیس اداره اجتماعی پلیس آگاهی ناجا ــ می‌گوید: «خانواده‌ها در صورت مواجه شدن با چنین شرایطی باید در وهله اول خونسردی خود را حفظ کنند و موضوع را در سریع‌ترین زمان ممکن به پلیس گزارش بدهند چرا که پنهان‌کاری می‌‌تواند عواقب تلخی به همراه داشته باشد. خانواده‌ها هنگام طرح شکایت باید تمام اطلاعات خود را به زبان بیاورند چون برخی مواقع یک نکته به ظاهر کوچک می‌تواند کمک بزرگی به پلیس بکند.»

این مقام انتظامی توصیه مهمی نیز دارد که می‌تواند از برخی گروگانگیری‌ها پیشگیری کند: «به غریبه‌ها اعتماد نکنید و آنها را به خانه و محیط خانوادگی راه ندهید. هنگام استخدام خدمتکار یا پرستار حتما درباره او تحقیق کنید و اطلاعات خصوصی‌تان را در اختیار اشخاصی که شناختی از آنها ندارید قرار ندهید.» این هشدارها نکاتی بسیار ساده است که می‌تواند از جرایم و خسارات بزرگ جلوگیری کند.

علیرضا رحیمی نژاد