اجلاس جهانی رادیو، تلاش برای پروازی دیگر
رادیو در جایگاه پدیداری تکنولوژیک همواره خود را با این پرسش اساسی مواجه دیده است که: به چه شکل، چگونه و در چه صورت باقی و همچنان فعال میماند؟ پاسخگویی به چنین پرسشی که به حقیقت، کلیدواژه درک مناسب نقش رادیو در سپهر رسانهای و محیط پیرامون است، نیازمند فهمی شایسته از چرخه حیات رسانههاست. از این سبب است که از دیدگاه اندیشمندان و صاحبنظران این عرصه، بررسی مراحل ششگانه سیر تحول رسانهها و انطباق آن با چرخه حیات رادیو میتواند طرحی درست از واقعیتی رفته، در جریان و در پیش رو فراهم آورد؛ واقعیتی که در هر دوره خود را به شیوهای به ظهور رسانیده است.
در دوره تولد، رادیو بهعنوان اختراعی تکنولوژیک در نظر آمد. بر این اساس، رادیو با نام «رادیو تلگراف» یا «تلگراف بیسیم» معرفی شد.
اما در دوره نفوذ، رادیو به رسانهای بیمانند و بدون رقیب در سپهر رسانهای تبدیل شد؛ آنچنان که جمله کارکردهای مطرح رسانهها را با توانمندی و قدرت در اختیار خود گرفت و انتظارات و توقعات شنوندگان را در چنین چارچوبی به کمال برآورده ساخت.
توسعه تکنولوژی رادیو، بویژه با اختراع ترانزیستور، دورانی دیگر را برای رادیو رقم زد. دوره رشد رادیو با ایجاد و گسترش انواع فرستندهها و گیرندههای رادیویی موج کوتاه، متوسط و FM آغاز شد و رادیو در جایگاه و نقش رسانهای همهجایی قرار گرفت.
شاید بتوان گفت، رادیو در چرخه حیات خویش دوبار با چالشی که هستی او را در معرض تهدید و خطر قرار داد، مواجه شده است. برای نخستینبار، پس از پایان جنگ جهانی دوم، که حضور ناگهانی تلویزیون منجر به چالشی به حقیقت تهدیدکننده شد و برای سالها نگرانی به شدت فزاینده ایجاد کرد. امروزه نیز به سبب حضور تکنولوژیهای نوین که به دگرگونی سپهر رسانهای منجر شد و نوعی همگرایی در میان رسانهها ایجاد کرده است، تهدیدی شاید بزرگتر و جدیتر از پیش به وجود آمده است؛ تهدیدی که موجب شده است تا ما تمامی رسانههای قدیمی، از جمله رادیو را <سنتی> بدانیم و تهدیدات اساسی وارده بر آنها را رصد کنیم. اینجاست که میتوان گفت، رادیو به دوره دفاع از خود وارد شده و در آن استقرار یافته است.
اما طی به سلامت چنین دورانی حساس و سرنوشتساز نیازمند پاسخگویی جامع و همهسونگر به چنین پرسشی است که آیا رادیو توانایی سازگاری و قدرت انطباق دارد یا نه؟ در چنین دورهای و در پاسخ به چنین سوالی است که برخی پژوهشگران از مرگ رادیو و برخی دیگر از نوزایی و شکوفایی بیش از پیش آن سخن میگویند و رادیو را رسانهای مانا برای همه دوران میدانند. دوراهی انطباق و همگرایی یا نسخشدن، بهترین معرف برای نامگذاری چنین دورانی است؛ دورانی که ما را به اندیشهورزی دوباره درباره استعدادها، توانمندیها و ظرفیتهای رادیو فرا میخواند و برنامهریزی و برنامهسازی متناسب با رفتار مخاطبان و درک محیطی از تحولات پیرامون را طلب میکند.
دستیابی به نظریهای کلان که بتواند با مرور نظاممند گذشته، درک علمی حال و پیشبینی واقعبینانه آینده به چارچوبی شایسته در توصیف و تبیین جایگاه و نقش رادیو برآید، از جمله ضرورتهایی است که نباید لحظهای در اهمیت و دسترسی به آن، درنگ و گاه تعلل کرد. ایجاد بستری درخور برای تعامل فعال دستاندرکاران سرشناس، متخصصان مجرب، سیاستگذاران، صاحبنظران و نخبگان رسانه و ارتباطات، حتی با نگاهی میانرشتهای، میتواند آغازی بایسته بر شکلگیری چنین روندی شایسته به شمار آید. اجلاس جهانی رادیو (IRF: International Radio Forum) بهحقیقت با اندیشه تحقق چنین بایستهای شکل یافتهاست. برگزاری نخستین اجلاس جهانی رادیو (اصفهان 1387ه .ش/ 2008م) تجربهای مناسب و نتایجی نویدبخش برای تحقق عملی چنین هدفی در پی داشت. تاکید دستاندرکاران، صاحبنظران و سیاستگذاران حاضر در آن اجلاس، بر نیاز روزافزون رادیو به باز تعریف و بازیابی خود و ایجاد جایگاه و ایفای نقشی متناسب در فضای رو به رشد چندرسانهایها، از جمله یافتههای درخور توجه این اجلاس نخستین بود.
بر این اساس، دومین اجلاس جهانی رادیو تلاش نمود تا در امتداد نتایج نخستین اجلاس، به باز تعریف و بازیابی در عرصه کارکردها و فعالیتهای رادیو دست یابد. در این میان، درک همهجانبه و تامل همهسونگرانه در تجربههای بومی و بنمایههای فرهنگی جوامع و کشورهای در حال توسعه از جمله نکاتی است که میتواند بیش از همیشه در این روند یاریرسان باشد. دستاندرکاران برگزاری اجلاس بر این اعتقادند که امکان استفاده از ظرفیتهای چندرسانهای متنوع برای ارائه محتوا، بیش از هر رسانهای دیگر، در رادیو فراهم است و مخاطبان به رادیو چون رسانهای اطلاعرسان با دسترسی بهلحظه، سریع و کمهزینه مینگرند. از این روست که رادیو میتواند جایگاه و نقشی تعیینکننده در روند توسعه جوامع و کشورهای کمترتوسعهیافته و ایجاد بستری مناسب برای شکلگیری ارتباطات توسعهای داشته باشد. رادیو در ترغیب به بروز رفتار مثبت فردی و ایجاد تحولات سازنده اجتماعی نقشی اساسی و تاثیرگذار دارد. این رسانه همراه با بهرهگیری از شیوههای مؤثر میتواند اطلاعاتی ارزشمند، جالب و سرگرمکننده را به اندیشه و ذهن میلیونها مخاطب خود وارد سازد. استفاده از محتوای مناسب و موسیقی متناسب و بهرهگیری از قالب نمایش و ساخت برنامههای مستند از جمله خطمشیهای برنامهسازی است که میتواند با درگیرساختن تفکر و عواطف شنوندگان، بهبود زندگی را برای آنها به ارمغان آورد یا به بیانی بهتر، انگیزه بروز رفتارهای مناسب را در آنها تقویت کند.
دومین اجلاس جهانی رادیو تلاشی دیگر برای درک جنبههای مختلف فعالیتهای رادیو در روزگار ماست و میکوشد تا پیوندی مناسب میان عرصه نظر و عمل در رادیو فراهم آورد. در این مسیر، دبیرخانه علمی دومین اجلاس جهانی رادیو در شهریور 1387ه .ش/ سپتامبر 2008میلادی تاسیس و آغاز به کار کرد. همفکری با استادان، صاحبنظران، پژوهشگران و دستاندرکاران رسانه، بویژه رادیو، در داخل و خارج از ایران، مشارکت معنوی دانشگاهها و مراکز آموزش عالی کشور، همراهی با مدیران بخش رادیوی اتحادیه رادیو و تلویزیونهای آسیا و اقیانوسیه (ABU) و مروری بر نتایج نخستین اجلاس جهانی رادیو، ما را به انتخاب و گزینش محورهای زیر در فراخوان بخش مقاله اجلاس رهنمون کرد:
رادیو و نوزایی در عصر دیجیتال؛
رادیو و الگوهای نوین برنامهریزی و برنامهسازی؛
شیوههای فناوریهای نوین تولید و پخش در رادیو؛
رادیو و ارتباطات توسعهای؛
رادیو و محیط زیست؛
رادیو، تبلیغات و بازاریابی؛
موسیقی و نمایش در رادیو.
برگزاری اجلاس در دو محور مقاله و پانل و در کنار آن، ضرورت تأمل در شیوههای بهکارگیری ظرفیتهای منحصربهفرد رادیو در فرایند توسعه بهویژه در جوامع و کشورهای درحالتوسعه، ما را بر آن داشت تا محور رادیو و ارتباطات توسعهای به عنوان محور پانل دومین اجلاس جهانی رادیو برگزیده و معرفی شود.
پس از تنظیم و انتشار فراخوان اجلاس و تعیین زمانهای دریافت چکیده و اصل مقالات و پانل، از همان آغاز با استقبالی گرم و اقبالی روزافزون از سوی استادان، صاحبنظران و پژوهشگران داخلی و خارجی روبهرو شدیم، بهگونهای که تنها در همان روزهای نخستین، بیش از 40 استاد، صاحبنظر و پژوهشگر سرشناس نسبت به حضور در اجلاس و ارسال چکیده مقالات خود ابراز علاقه و اعلام آمادگی نمودند. البته با ادامه این روند و گسترش دامنه فعالیتهای دبیرخانه، چنین ابراز علاقهها و اعلام آمادگیها با روندی روبهرشد مواجه شد، به گونهای که تا پایان زمان مقرر و حتی پس از آن، شمار زیادی از استادان و صاحبنظران در حال مکاتبه با دبیرخانه و کسب آگاهی از چند و چون روند برگزاری اجلاس جهانی بودند.
راهاندازی پایگاه اطلاعرسانی اجلاس جهانی رادیو و طراحی، تدوین و ارسال خبرنامههای دوزبانه فارسی و انگلیسی از دیگر فعالیتهای دبیرخانه اجلاس به شمار میآمد. پایگاه اطلاعرسانی اجلاس جهانی رادیو به نشانی www.radioforum.ir توانست جایگاه و نقش پلی مطمئن در عرصه اطلاعرسانی و برقراری ارتباط با محافل علمی در داخل و خارج را بر عهده گیرد. طراحی، تدوین و ارسال خبرنامههای دوزبانه فارسی و انگلیسی از جمله دیگر فعالیتهای دبیرخانه اجلاس بود. این خبرنامهها میکوشیدند تا آخرین اخبار اجلاس را به اطلاع تمام استادان، صاحبنظران، پژوهشگران و سازمانهای همکار داخلی و خارجی برسانند. در این راه، استفاده از تمام ظرفیتهای ممکن، چه از طریق خبرگزاریها و مطبوعات و چه از طریق ارسال پیامک (SMS) و پست الکترونیکی (E-Mail)، مدنظر قرار گرفت؛ اتفاقی که بازخوردهای بسیار نویدبخش و تجربهای بسیار گرانسنگ برای دستاندرکاران برگزاری اجلاس در پی داشت.
اینک که در آستانه برگزاری دومین اجلاس جهانی رادیو (تهران 28 تا 30 اردیبهشت 1388/ 18 تا 20 می 2009) قرار داریم، میتوانیم نوید دهیم که زمینه حضور استادان و صاحبنظران سرشناس از کشورهای مختلف جهان را فراهم آوردهایم و در کنار آن، مشارکت فعالانه استادان و صاحبنظران داخلی و خارجی و نهادهای مختلف دانشگاهی و پژوهشی را پیریزی نمودهایم. امید آن داریم که دومین اجلاس جهانی رادیو دروازهای مناسب در درک جایگاه و نقش امروزین رادیو در ایران و جهان باشد!
عبدالحسین کلانتری، دبیر علمی دومین اجلاس جهانی رادیو
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پشت پرده اتاقهای دود و طلسـم
