خواص شگفت انگیز دارویی قدیمی به نام آسپرین

استیل سالیسیلیک اسید که به اختصار آن را A.S.A می نامند، از خانواده سالیسیلات هاست . این خانواده که شجره نامه اش به 5قرن پیش از میلاد باز می گردد (یعنی زمانی که بقراط آن گرد تلخ را که از پوست بید به دست آمده بود برای تسکین درد و تب بیمارانش به کار می برد) هنوز هم چنان که باید و شاید شناخته نشده است . یعنی هنوز هم کاملا معلوم نیست سالیسیلات ها اثرات درمانی خود را چگونه اعمال می کنند. سالیسیلات ها از دسته داروهایی هستند که پزشکان به آنها NSAID می گویند. NSAID مخفف عبارتی انگلیسی است که ترجمه آن می شود: داروی ضدالتهاب غیر استروئیدی . فلسفه این نامگذاری به آنجا برمی گردد که به طور کلی داروهای ضدالتهاب را به 2دسته تقسیم می کنند: استروئیدها (یا همان که میان عموم مردم به کورتون معروف است) و غیر استروئیدها که داروهایی مثل آسپرین ، ایبوپروفن ، ایندومتاسین ، دیکلوفناک و... هستند؛ اماآسپرین غیر از خاصیت ضدالتهابی اش ، خواص دیگری هم دارد. آسپرین ، ضد درد و ضد تب هم هست و شاید از اینها مهمتر، مهار کننده تجمع و به هم چسبیدن پلاکت ها به یکدیگر هم هست . همین خاصیت آخری است که آسپرین را هنوز هم در فهرست داروهای پرمصرف نگه داشته است . این همان خاصیتی است که عوام آن را به عنوان رقیق کننده خون می شناسند. در واقع هیچ جور نمی شود خون را رقیق کرد مگر این که آن را به آب بست . خاصیت آسپرین هم فقط و فقط این است که نمی گذارد پلاکت های موجود در خون به راحتی به یکدیگر بچسبند و این چه فایده ای دارد؛ از آنجا که این فرآیند تجمع و به هم چسبیدن پلاکت ها یک عامل مهم در انعقاد خون است در هر جا که مثلا یک رگ آسیب می بیند، شبکه ای از پلاکت های تجمع یافته ، نقش مهمی در کنترل خونریزی و ترمیم رگ آسیب دیده بازی می کند، فایده آسپرین هم این است که چسبندگی پلاکت ها را نسبت به هم کم می کند و در واقع در کار طبیعی آنها اخلال ایجاد می کند. حالا اگر باز می پرسید این چه فایده ای دارد، باید گفت که این هم می تواند یک فایده باشد و هم یک ضرر. با این اوصاف معلوم است که وقتی پلاکت ها نتوانند کارشان را درست انجام دهند اگر جایی خونریزی ای اتفاق بیفتد، ممکن است نشود به این راحتی ها آن را کنترل کرد. این همان عارضه ای است که آسپرین می تواند ایجاد کند؛ اما در مقابل ، در کسانی که رگهای خون رساننده به قلبشان تنگ شده است پلاکت های به هم چسبیده می تواند رگ را کاملا مسدود و یک سکته قلبی ایجاد کند و حالا این آسپرین است که با خاصیت معجزه آسایش می تواند این خطر را تا حدود زیادی کاهش دهد. این گونه است که آسپرین را باید یک شمشیر دو لبه نامید.

لبه تیز شمشیر

با وجود جایگزین های کم خطرتر و موثرتر، دیگر امروزآسپرین اولین داروی سردرد یا دندان درد یا دردهای قاعدگی نیست . استامینوفن و نیز سایر NSAIDها در دسترس هستند و سکه آسپرین از رونق افتاده است . اما چرا؛ مگر داروهای جدید چه گلی بر سر بیماران می زنند که آسپرین نمی تواند بزند یا این که آسپرین چه بلایی سر بیماران می آورد که داروهای دیگر نمی آورند؛ یکی از مسائلی که ظرف چند سال گذشته از رونق آسپرین کم کرده است ، احتمال ایجاد یک بیماری خطرناک و تقریبا کشنده در کودکانی است که آسپرین مصرف می کنند. چند سالی است که پزشکان دیگر برای هیچ کودک سرماخورده ای آسپرین تجویز نمی کنند و حتی توصیه می کنند این دارو تا 17سالگی به کودکان و نوجوانان داده نشود. سندرم ری ، همان بیماری ای است که میان پزشکان وآسپرین به خاطر آن شکرآب شده است . این سندرم که علت آن هم معلوم نیست می تواند به دنبال عفونت های ویروسی ای مثل سرماخوردگی یا آبله مرغان ایجاد شود. ضایعات پوستی ، تهوع و استفراغ و کاهش سطح هوشیاری از علایم آن است و کار بیمار ظرف یک هفته می تواند به کوما، تشنج و حتی ایست تنفسی بکشد. مرگ ومیر سندرم ری 20تا 80درصد گزارش شده است و هیچ درمانی هم برای آن وجود ندارد. کابوس وحشتناک سندرم ری است که اعتبارآسپرین را زیر سوال برده است . اما گذشته از اینها،آسپرین متهم به دست داشتن در توطئه های دیگری هم علیه سلامت مصرف کنندگانش هست . گفته می شود مصرف آسپرین با ابتلا به آسم و پولیپ بینی در بیماران مستعد ارتباط دارد. همچنین آسپرین خطر خونریزی گوارشی را بخصوص در مبتلایان به التهاب معده بالا می برد. کلیه های بیماران سالمند هم ممکن است نسبت به اثرات سمی سالیسیلات ها حساس تر باشند و مصرف زیاده از حدآسپرین ممکن است باعث آسیب به کلیه ها شود. همه اینها باعث شده است ظرف 2دهه گذشته پزشکان و بیماران با دیده تردید به آسپرین نگاه کنند.

روزهای خوب در انتظار آسپرین

به نظر می رسد با وجود بی مهری هایی که در دهه های پایانی قرن بیستم نسبت به آسپرین روا شد اما باز هم روزهای خوبی در انتظار این داروی 100ساله باشد. درهمین سه سال اخیر، مطالعات مختلف درگوشه و کنار دنیا نشان داده که آسپرین خواص دیگری هم دارد. خواصی که وقتی هافمن این دارو را می ساخت ، هرگز فکرش را هم نمی کرد که روزی برای دارویش چنین خواص معجزه آسایی کشف شود. مطالعات محققان ایتالیایی نشان داده است درافرادی که 5سال به طور مرتب آسپرین مصرف کرده اند، خطر ایجاد سرطان های دهان ، حلق و مری به میزان دوسوم کاهش یافته است . محققان امریکایی به این نتیجه رسیده اند که مصرف آسپرین می تواند از بروز پولیپ های روده که می تواند زمینه ساز سرطان روده باشند، پیشگیری کند. همچنین مطالعات نشان داده است در افرادی که هر شب یک قرص کوچک آسپرین مصرف می کنند، خطر سرطان ریه به نصف کاهش می یابد. در خانمهایی که به مدت 5تا 9سال هفته ای 2یا 3آسپرین مصرف کرده اند هم خطر سرطان سینه 20درصد کاهش یافته است . سرطان پروستات ، آلزایمر، عفونت های ویروسی مثل CMV ، بیماری های لثه ، آب مروارید، پره اکلامپسی (همان مسمومیت دوران حاملگی یا افزایش فشار خون در مادران باردار که می تواند باعث مرگ جنین شود) و حتی میگرن ، از دیگر بیماری هایی هستند که مطالعات جدید نشان داده اندآسپرین در درمان یا پیشگیری آنها موثر است . حتی گفته شده که شانس موفقیت IVF (یک روش پیشرفته درمان زوج های نابارور) هم با مصرف کردن آسپرین 2برابر می شود. همه اینها یعنی ممکن است باز هم روزهای خوشی در انتظارآسپرین باشد. حتی ممکن است تا چند سال دیگر پزشکان به همه افراد سالمند توصیه کنند شبی یک قرص آسپرین مصرف کنند.

اشتباه نکنید ، هنوز همه چیز معلوم نیست

اگر کمی دور و بر خودتان را نگاه کنید، حتما فامیل ها و آشنایان پا به سن گذاشته ای را می بینید که پزشک برای آنها شبی یک قرص آسپرین بچه تجویز کرده است ؛ البته دارویی به عنوان آسپرین بچه وجود ندارد اما قرص های آسپرین در 3شکل تولید می شوند: قرص های 100میلی گرمی ، 325میلی گرمی و 500میلی گرمی . مطالعات نشان داده اند مصرف روزانه 75میلی گرم استیل سالیسیلیک اسید می تواند اثرات مثبت و محافظت کننده از بیماری های قلب داشته باشد بدون آن که خطر خونریزی گوارشی یا مغزی و... را به میزان قابل توجهی بالا ببرد. با وجود این ، هنوز هم بر سر این که واقعا در کدام افراد سودی که از مصرف آسپرین به طور مرتب عاید می شود بیش از خطرات مصرف مرتب آسپرین است ، اختلاف نظر وجود دارد. هنوز مطالعات بیشتری باید انجام شوند تا خواص ضدسرطان آسپرین به معنای واقعی به اثبات برسد. و در یک کلام ، هنوز هم آسپرین آن هم یک قرص آسپرین 100میلی گرمی فقط به بیمارانی توصیه می شود که یک حمله قلبی را تجربه کرده اند یا به دلایل مختلف ، در معرض خطر حملات قلبی قرار دارند. فقط در این افراد است که فواید مصرف روزانه آسپرین به طور قطع بیش از خطرات آن است ، در دنیای امروز که تحقیقات علمی حرف اول و آخر را می زند یک داروی قدیمی 100ساله مثل آسپرین هم باید در نوبت بماند تا مطالعات آینده تکلیفش را روشن کند.