منابع آبهای زیرزمینی، قربانی خاموش تغییرات جوی

دانشمندان از مدت‌ها پیش به این نتیجه قطعی دست یافته‌اند تغییرات منطقه‌ای طبیعی که در قالب رسوب‌گذاری خاک معرفی شده و خود یکی از نتایج نامیمون تغییرات جوی به حساب می‌آیند، نتایج اسفباری روی اکوسیستم‌های طبیعی زمین خواهند داشت. با این حال نتایج بررسی‌های جدید نشان می‌دهند تغییراتی که در منابع آب‌های زیرزمینی به واسطه بروز تغییراتی در شرایط جوی زمین ایجاد می‌شود، می‌تواند شدیدتر و عمیق‌تر از رسوب‌گذاری خاک در نقاط مختلف زمین باشد. در حقیقت می‌توان این‌گونه تعبیر کرد که تغییرات جوی می‌تواند تاثیر منفی بیشتری بر منابع آبی زمین در مقایسه با خاک داشته باشد.

با توجه به کمبود منابع آبی در نقاط مختلف جهان از جمله مناطق آفریقایی و همچنین بحران فزاینده انرژی در گوشه و کنار جهان، می‌توان متصور شد که ایجاد تغییرات گسترده در منابع آبی زیرزمینی تا چه حد ثبات زندگی بشری را تهدید می‌کند. تازه‌ترین بررسی محققان دانشگاه ام.آی.تی نشان می‌دهد در نقاطی از زمین که به سبب بروز تغییرات جوی متوسط بارش سالانه حدود 20 درصد افزایش پیدا می‌کند، منابع آب‌های زیرزمینی نیز حدود 40 درصد افزایش می‌یابد. با این حال نگرانی‌ها زمانی به چشم می‌آید که همین بررسی‌های تحلیلی نشان می‌دهند در برخی مناطق زمین که متوسط بارش سالانه به واسطه تغییرات جوی تا 20 درصد کاهش پیدا می‌کند، منابع آب‌های زیرزمینی بشدت تحت تاثیر قرار می‌گیرند و تا 70 درصد کاهش می‌یابند. به عقیده کارشناسان علوم زیست‌محیطی، این تغییرات در مناطق نیمه‌خشک و خشک زمین بیش از هر نقطه دیگری تاثیرات مخرب خود بر اجتماعات انسانی را نشان می‌دهند.

از سوی دیگر دانشمندان بر این باورند که فاکتورهای گوناگونی در این فرآیند دخالت دارند. مطالعه دانشمندان دانشگاه ام.آی.تی نشان می‌دهد عواملی نظیر گونه‌های مختلف خاکی، میزان پوشش گیاهی سطح خاک و زمان دقیق بارش‌ها و بازه زمانی آنها از جمله تاثیرگذارترین فاکتورها در بهبود و یا نزول کیفیت و کمیت منابع آب‌های زیرزمینی به حساب می‌آیند. از این‌رو پیشنهاد جدید دانشمندان این است که در مناطق مختلف زمین، بررسی‌های متفاوتی صورت گرفته تا برای هر منطقه محلی از جهان، نتایج خاص آن منطقه حاصل شود.

در بررسی‌هایی از این دست، دانشمندان مدل‌های رایانه‌ای مختلف و ردیاب‌های کلرایدی کار گذاشته شده در مناطق مختلف را با یکدیگر ترکیب می‌کنند تا بتوانند تخمین درستی از میزان تاثیرگذاری رسوب‌گذاری خاک، ویژگی‌های خاکی و پوشش گیاهی در انتقال آب به سطوح پایین‌تر به دست آورند. نخستین مورد از این تجزیه و تحلیل‌ها که با هدف آغاز پروژه‌ای بزرگ صورت گرفته است، به منطقه نیمه‌خشکی در تگزاس آمریکا مربوط می‌شود.

در همین خصوص گروهی از محققان موسوم به <گروه بین دولتی تغییرات جوی> در گزارشی که بتازگی منتشر کرده‌اند، این حقیقت علمی را اعلام کرده‌اند که همزمان با گرم‌تر شدن زمین، ایجاد تغییرات در این فاکتورها و در نتیجه لطمه وارد شدن به منابع آب‌های زیرزمینی کاملا قابل پیش‌بینی خواهد بود. اما به گفته آنها و شمار دیگری از محققان، داده‌ها و تحقیقات موجود در زمینه تاثیرگذاری فرآیند گرمایش زمین و تغییرات گسترده جوی بر منابع آب‌های زیرزمینی ناقص و ناکافی هستند و این مساله موجب بروز تردیدهای فراوان نزد دانشمندان علوم زیست‌محیطی شده است. یکی از مهم‌ترین فاکتورهای موثر در ایجاد تغییرات نگران‌کننده در منابع آب‌های زیرزمینی، ایجاد تغییرات در زمان و دوره بارش‌های جوی عنوان شده است. بی‌شک همزمان با تداوم تغییرات جوی، بروز تغییراتی در زمان و دوره بارش‌های سالانه در نقاط مختلف زمین از جمله مناطق نیمه‌خشک بشدت تحت تاثیر قرار خواهد گرفت. یکی از این تغییرات به نوسانات شدید بارشی در فصول زمستان و بهار بازمی‌گردد. نگاهی آماری به بسیاری از مناطق جهان نشان می‌دهد سطح بارش‌های سالانه در فصول زمستان و تابستان با نوسانات گسترده‌ای همراه بوده است.

با این حال هنوز هم دانشمندان معتقدند باید احتمالات و فاکتورهای دیگری را نیز در این فرآیند در نظر گرفت تا نزدیک شدن به نتیجه‌گیری قطعی دور از دسترس نباشد. یکی از این فاکتورها به ایجاد تغییراتی در زمان بارش‌های جوی و همزمانی آن با رشد گیاهان مربوط می‌شود. بررسی‌های دانشمندان نشان می‌دهد در صورتی‌که بارش‌های جوی با فرآیند رشد گیاهان همراه باشد، درصد قابل توجهی از این بارش‌ها به جای جذب شدن در خاک و افزایش حجم ذخیره منابع آب‌های زیرزمینی، جذب گیاهان شده و طی فرآیند خاصی بار دیگر راهی اتمسفر زمین می‌شود و از این‌رو به گونه‌ای غیرمستقیم منابع آب‌های زیرزمینی بشدت تحت تاثیر قرار می‌گیرد. از سوی دیگر فرآیند موازی دیگری همچون بارش‌های غیرطبیعی نیز موجب وارد آمدن خسارات جدی به محیط ‌زیست مناطق مختلف می‌شود. بارش‌های سریع و انفجاری که یکی از نتایج نگران‌کننده تغییرات جوی به حساب می‌آیند، می‌توانند به راه افتادن سیلاب‌های عظیم و تخریب زیرساختارهای خاکی زمین منجر شوند. در مجموع به نظر می‌رسد منابع آب‌های زیرزمینی یکی از بارزترین قربانیان خاموش تغییرات جوی محسوب شوند که نتیجه تداوم آن چیزی جز تهدید سلامت بشر و به خطر افتادن اجتماعات انسانی بویژه در نواحی خشک و نیمه‌خشک زمین نخواهد داشت.

مهدی ‌کیا