حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
اعلام جنگ رضاخان به عزاداری آل الله
رضاخان قبل از رسیدن به قدرت با تظاهرات مذ هبی سعی در انحراف افکار عمومی داشت . لاکن پس از استقرار کامل بر اریکه قدرت ، شمشیر را از رو بست و علیه تمام مظاهر و شعائر مذهبی به مبارزه ا ی خشن دست یازید.
با وقوع کودتای سوم اسفند 1299 روند جدیدی در عرصه سیاسی و فرهنگی ایران آغاز می شود که به مرور زمان ابعاد مختلف آن آشکار می گردد. رووس برنامه اجرایی این روند جدید را حسن اعظام قدسی در کتاب «خاطرات من» به نقل از یکی از دوستان خود که در دوره چهارم از خراسان انتخاب شده بود بازگو می کند. دوست حسن اعظام قدسی در ملاقاتی که با کنسول انگلیس در مشهد داشت از او درخصوص کودتای 1299 و اهداف آن می پرسد و کنسول پاسخ می دهد : پس از شکست قرارداد 1919 از ناحیه نایب السلطنه هندوستان برای برقراری نظم و تهیه قوا در ایران پیشنهاد شد. در پیشنهاد نایب السلطنه چند ماده ذکر شده بود که برای آینده ایران باید عملی و اجرا شود... تمرکز قوای نظامی و سیاسی در یک جا استقلال پول ایران از راه نشر اسکناس به وسیله بانک تاسیس شده دولت ایران تجدید قرارداد نفت و پایدار بودن آن از میان بردن عشایر خاصه سرحد داران نقاط مرزی ایران و مستقر کردن افراد نظامی در آن نقاط از میان بردن روحانیون و ضعیف کردن آنان از راه اعمال و رفتار خودشان که در میان جامعه ایران است برهم زدن بساط عزاداری که خود بزرگترین وسیله برای خنثی کردن سیاست استعماری دولت بریتانیاست گرفتن کارهای بزرگ از مردان مال اندیش و دادن آن به دست مردان جوان فرومایه بی ایمان و تعصب . اجرای این سیاست ها، همان طور که آشنایان با تاریخ معاصر ایران مطلع هستند گام به گام صورت گرفت و رضاخان برای رسیدن به مقاصد خود و اجرای برنامه های بیگانگان ابتدا تظاهر به دیانت کرد. اعظام قدسی هنگام ذکر وقایع سال 1301ش / 1341ق می نویسد :
سردار سپه پس از موفقیت های مذکور به فکر افتاد که حالا باید توجه مردم را به خود جلب و معتقد به خود کند و بهترین راه هم اعمال مذهبی خاصه عزاداری است که عامه طبقات متوجه خواهند شد، من الاتفاق ماه محرم که عموم مردم مشغول عزاداری و مجالس در تمام تهران دایراست . سردار سپه روز دهم محرم ، روز عاشورا ، دسته قزاق با یک هیات از صاحب منصبان در جلو و افراد با بیرقها و کتل با نظم و تشکیلات مخصوص از قزاقخانه حرکت ، میدان توپخانه خیابان ناصریه به بازار آمده ، صاحب منصبان در جلو و در جلوی آنها سردار سپه با یقه باز وروی سرش کلاه و غالب آنها به سرشان گل زده بودند و پای برهنه وارد بازار شدند و دسته سینه زن از افراد که چند قدم ایستاده نوحه خوان می خواند و افراد سینه می زدند. پرواضح است که مشاهده این حال در مردم خوش باور خالی از تاثیر نبود و شخص وزیر جنگ از این پس میان عامه مردم یک شخص مذهبی و مخصوصا پایبند به عزاداری که ایرانیان خیلی به آن علاقه مند می باشند، معرفی شده و ایشان شبها نیز به مجالس روضه اصناف هم می رفت و در مجالس روضه آنان شرکت می کرد. بعضی از وعاظ و روضه خوان های روی منابر از او تعریف و او را دعا می کردند و مردم از زن و مرد متوجه می شدند که وزیر جنگ به روضه می آید و نویسنده خود، چه در خیابان ناصریه و چه در مسجد شیخ عبدالحسین (ترکها) دسته قزاق را به طوری که ذکر شد و وزیر جنگ در جلوی سینه زنها، مشاهده کردم . روز عاشورا هم پس از به هم خوردن دسته عزاداران قزاق عده ای از آنان به زندان شهربانی ریختند و متجاوز از 300نفر از محبوسان را به زور متخلص کردند و نیز شب یازدهم دسته قزاق ها به بازار آمدند و با در دست داشتن شمع شام غریبان گرفته بودند و خود سردار سپه سر و پای برهنه شمع در دست گرفته بود و در مسجد جامع که متعلق به کاشیها و مسجد شیخ عبدالحسین (ترکها) که از بزرگترین مجالس روضه آن روز بود، آمدند و یک دور، دور مجلس گردش کردند و نیز در قزاقخانه مجلس روضه دایر و از تمام محلات تهران و شمیرانات به آن مجالس می رفتند. امام خمینی (ره) که خود ناظر اقدامات فریبکارانه رضاخان بود، در این باره می فرمایند: من از همان زمان کودتای رضاخان تا امروز شاهد همه مسائل بوده ام . رضاخان آمد و ابتدا با چاپلوسی و اظهار دیانت و سینه زدن و روضه به پاکردن و از این تکیه به آن تکیه رفتن در ماه محرم ، مردم را اغفال کرد. رضاخان بعد از این که کودتا کرد و آمد تهران را گرفت به صورت یک آدم مقدس اسلامی خدمتگزار به ملت درآمد. حتی در جلسه هایی که در محرم انجام می گرفت در تکیه های زیادی که در تهران بود آن وقت ، می گفتند او می رود و شرکت می کند و دسته هایی که از نظامی ها در تهران بیرون می آمد من خودم دیده ام و مجلس روضه ای که از طرف خود رضاخان با شرکت خودش تاسیس می شد من یکی اش را خودم دیده ام . این بود تا وقتی که حکومتش مستقر شد. اغفال کرد ملت را ، اغفال کرد همه قشرها را تا این که جای پایش محکم شد. در این سالها دسته های تهران از محلی به صنفی تبدیل شده بود. هر یک از اصناف دسته ای داشتند و دستجمعی حرکت می کردند ، تشریفات عزاداری کم ؛ ولی بر سوگواری افزوده شده بود. سردار سپه نیز ناظر حرکت دسته ها بود. دسته های ارتشی نیز با موزیک در حرکت بودند و به سروسینه می زدند و می خواندند: زبیداد کوفی و از جور شامی چکد خون ز چشم نظامی !! در شب شام غریبان نیز دسته ها با روشن کردن شمع در خیابان ها به حرکت درآمدند. ظاهرا راه انداختن چنین دسته ای سابقا_ در تهران معمول نبود. عین السلطنه سالور از شرکت سردار سپه و فکلی ها و متجددان در عزاداری این چنین یاد می کند: یک دسته نظامی با صاحب منصب زیاد که جلوی آنها سردار سپه حرکت می کرد، سروپای برهنه در بازار دیده شد. خود سردار هم سروپای برهنه بود. به همه مساجد رفته بود و بسیار جالب توجه واقع گردید. در حقیقت تهران همان طور که مرکز مملکت است ، مرکز عزاداری هم هست و این حقیقت معجزه امام است ؛ زیرا به تمام ارکان و جوارح مذهب ما در این سنوات خلل واردشده ، جز به عزاداری حضرت خامس آل عبا(ع).
عزاداری همگان
این متجددان ما ، این متمدنان ما ، این اولادهای قرن بیستم طلایی ، این پیروان غریو داس و چکش ، بیشتر از آن کهنه پرستان به این کار عقیده دارند و ما می دیدیم فلان آقا که در عمرش رنگ نماز و روزه ، طاعت و عبادت ندیده ، همیشه نجس بوده ، از هیچ حلال و حرامی امتناع ندارد، با آن لباس فاخر و شیک ، با آن فکل و کراوات که چشم را خیره می کند، با عطر و صابونی که روزی 5مرتبه استعمال می کند، در این ایام عزا مثل آحاد مردم توی مجالس عزا و مساجد و روضه خاکسار گریه می کند، ناله می کند، یا حسین یا حسین می گوید، شب عاشورا پای برهنه راه می رود، روز عاشورا به سر و سینه می زند، اشک از چشمش مثل باران جاری است ، یک همچو تغییری جز معجزه امام چیز دیگری نیست . هرکس جز آن بداند انصاف نداده است . محرم 1344قمری / مصادف با 31تیرماه 1304شمسی بود. رضاخان در این سال برخلاف 2سال اول پس از کودتا ، روز عاشورا در تهران نماند و به شهرستانک رفت . در این سال به گزارش عین السلطنه سالور «روضه ها کمافی السابق دایر است و زنها همان فریادها را می کنند. رئیس الوزراء شهرستانک رفته ، بعضی حرفها در اطراف این مسافرت عاشورا می زنند.» اوجگیری مخالفت ها وی را خشمگین کرده و ترسانده بود. در دهه سوم محرم این سال ، آیت الله حاج شیخ عبدالنبی نوری از علمای بزرگ تهران وفات یافتند و تشییع جنازه با شکوهی برپا شد و سردار سپه به سبب ترس از مردم در این مراسم حضور پیدا نکرد. اولین نشانه های ایجاد محدودیت برای عزاداری رفته رفته نمایان می شد. 40روز قبل از محرم 1344ق رضاخان به آذربایجان سفر کرد و در 19خرداد 1304وارد تبریز شد. هنگام اقامت وی در تبریز شب نامه ای پخش شد که در آن از «حضرت اشرف» خواسته شده بود حدی برای روضه و ایام آن معین شود. «به مجرد انتشار این شب نامه در تمام محلات ، تکایا و گذرها شروع به روضه کردند. دسته های سینه زن حرکت کردند. به این واسطه نظامیان را از شهر خارج کردند. مبادا جنگی بشود.» در مجالس عزاداری تهران به علت اقدامات سردار سپه علیه قاجاریه ، مردم ابراز احساسات فراوانی نسبت به احمدشاه که در خارج به سر می برد و محمدحسن میرزا ولیعهد اظهار می کردند و این در شرایطی بود که عزاداری دربار احمدشاهی هیچ رنگ و بویی از عزاداری دربار عصر ناصری و مظفری نداشت . ازدحام مردم در روضه کاخ گلستان که ولیعهد در آن شرکت می کرد، چشمگیر بود. به گزارش عین السلطنه «جمعیت کسبه بازاری ، علما، طلاب ، رجال ، محترمان و شاهزادگان همه می آیند. به حدی که آن فضای به آن بزرگی تنگ می شود و اطراف باغچه و حوض ها می نشینند. به شاه و ولیعهد که دعا می کنند آمین را به قدری بلند می گویند که تا خارج ارگ و خیابان ناصریه صدای آنها می رود.» قزاقخانه هم برای مقابله با دربار، روضه خوانی مفصلی برقرار کرده بود. در هشتم محرم ظاهرا دسته محله شاه آباد را به اجبار به روضه سردارسپه بردند. عین السلطنه به نقل از اعظم الدوله که در آن مجلس حضور داشت ، می نویسد : همه نظامی بودند مگر 100نفر متفرقه ... حضرت اشرف ... امروز مثل برج زهرمار بود. اعتنا به احدی نکرد ، جز به مشیرالدوله و آیت الله زاده شیرازی . دسته های شهری 2تا آمدند. ابوالقاسم نوکر عمیدالدوله می گفت به اجبار مال شاه آباد را بردند. دسته های دیگر می رفتند ، رئیس کمیسر سرپیچ جلو گرفت که اگر نروید سردسته ها را امشب توقیف می کنم . در شرایطی که درگیری و رقابت میان قاجاریه و سردار سپه اوج گرفته بود و رضاخان به بهانه این که تهدید به ترور شده است شرایط نظامی در تهران به وجود آورده بود ، رقابت 2کانون قدرت در عزاداری محرم نیز در سال 1344قمری نمود خاصی پیدا کرده بود. این رقابت را از مقایسه 2گزارش عین السلطنه سالور بخوبی می توان دریافت.
دسته نظامی ها در عاشورا
شنبه دهم محرم 1344قمری امروز عاشورا بود. من فقط جلوی بازار خودمان ایستاده تماشای دسته ها را می کردم . همه خبرها همین جاست . دسته نظامیان گذشت ، خیلی گریان و با شکوه . اول کتل و یدک و سواره نیزه دار، بعد موزیک و شاگردان مدرسه نظام ، بعد پیاده نظام ، توپخانه ، سواره همه سرهای باز ، بعضی دسته های لخت ، صاحب منصبان سربرهنه جلو ، بعد اصناف متعلق به نظام از قبیل خباز ، کفاش ، خیاط. 2ذوالجناح هم داشتند: یکی ترکها یکی فارسها. ترک و فارس هم جدا بود. آنها فارسی ، اینها ترکی نوحه سرایی می کردند. واقعا رقت آور بود. در حقیقت از دیشب الی یک ساعت بعد از ظهر. بلافاصله از اینجا دسته های سینه زن گذشت . از روز هشتم هم بازار قدغن شد زن عبور نکند و خیلی مایه خشم خانمها بود. فقط زنها در خیابان ها حق توقف داشتند، اما مردها را چرا در سبزه میدان راه نمی دادند یکی از اسرار بود و مکتوم ماند. از شب هم دسته های شب غریب شروع می شود تا صبح . بلدیه امروز به حال مردم شفقت کرده فاصله به فاصله «دوسکومی» آب گذاشته بود.
روضه دربار
روضه دربار جلوه کرده . روزی 10-12هزار آدم می رفت . منتها نو و کهنه می شدند و آنچه ثابت بود، قرب 6-7هزارمی شد. والاحضرت هم که بدون تکبر و قید جلوس می کرد، بیشتر مورد توجه مردم واقع شده بود. دیروز یک روضه خوانی جرات کرد و گفت : خدایا به این عزا، به این منبر، شاه را به ما برسان . تمام مردم آمین گفتند. همه کار را به زور می شود پیش برد؛ اما قلب مردم را به زور نمی شود صاحب شد. این همه تظاهرات عوام فریبی ، پروپاگاند (تبلیغات) و مخارج که سردار سپه می کند، باز قلبها جای دیگر است . هرچند به قلب ایرانی اعتماد نیست . لیکن ظاهرا این است . یک مزیت هم گلستان از دربار قزاقخانه دارد که جمعیت زیادتر می شود. اولا ناف شهر و جنب بازارها، کاروانسراها و توده ملت است . ثانیا باغ و آب و فضا و صفا و هوای جید. ثالثا تماشای قصر سلطنتی که اغلب ندیده اند. این رقابت ها بالاخره نتیجه خوشی ندارد و نمی دانم چه اوضاعی است و چه می شود. عین السلطنه اضافه می کند: به آن دلیل که در روضه دربار خیلی احساسات شاه طلبی بروز داده شد، خلق مبارک حضرت اشرف [سردارسپه] به درجه ای تنگ است که فحش و ناسزا مثل باران در محضر شریف می بارد. ظاهرا در محرم همین سال آیت الله میرزا محمدعلی شاه آبادی (رضوان الله تعالی علیه) در هیات های مذهبی تهران سخنرانی های تندی علیه رضاخان داشتند. سیاست گام به گام رضاشاه در حذف دین و شعائر مذهبی رفته رفته آهنگ تندتری به خود می گرفت . در محرم 1310شمسی در حالی که دسته راه انداختن و زنجیر زدن در برخی نقاط ممنوع شده بود، رضاشاه در تکیه دولت حضور یافت و روضه ساده ای خوانده شد. از اظهارات سردار اسعد بختیاری که خود در این جلسه حضور داشت ، برمی آید که رضاشاه به خواندن همین روضه ساده نیز ایراد داشت . در محرم 1311شاه در روضه خوانی نیز شرکت نکرد و تنها روضه مختصری در بلدیه خوانده شد. همچنین روزهای تعطیل از 4روز به 3روز تقلیل یافت و محدودیت های شهربانی نیز افزایش یافت . مریت هاکس که در آن سال در ایران به سر می برد، عنوان می کند که برخی تصور می کنند و بعضی امیدوارند که رسم دسته راه انداختن کم کم به طور کلی از میان برود. امسال برای آن که عشق و علاقه سربازان را از امام حسین (ع) منحرف کنند، رژه های مخصوص و دسته های مفصل موزیک و هیاهوی بسیار به راه انداخته اند تا شاید بتوانند این توجه را به شاه معطوف کنند. از 1313شمسی پس از سفر رضاخان به ترکیه تهاجم به فرهنگ و شعائر دینی ابعاد وسیع تری پیدا کرد.حدود 2ماه ونیم پس از رسمیت یافتن کشف حجاب ماه محرم 1355قمری که مصادف با نوروز 1315شمسی بود ، آغاز شد. پیش از فرارسیدن ماه محرم مکاتبات گسترده ای از دوایر و ادارات دولتی شهرستان ها به سوی مرکز سرازیر شد. مضامین عمده این مکاتبات اظهار موفقیت در کشف حجاب و استعلام این نکته بود که برای ورود زنها به مساجد و مجالس روضه چه ترتیبی اتخاذ شود. «زنها با کلاه وارد شوند یا دستمال سر ببندند». جالب اینجاست که در همین ایام ، ورود بانوان با چادر به حرم امام رضا(ع) ممنوع شده بود. براساس بخشنامه محرمانه وزارت داخله در 28اسفند 1314 در ایام سوگواری محرم و صفر راه انداختن دسته ها ممنوع» شد. «به شهربانی ها دستور داده شد در مجالس روضه هم اگر ممکن است ، صندلی و نیمکت گذاشته که مردم راحت بنشینند...» فشار رژیم پهلوی برای جلوگیری از برپایی عزاداری به حدی بود که در حوزه های علمیه و مجالس ترحیم نیز از ذکر مصیبت جلوگیری می شد و این در حالی بود که به واسطه تلاش و جدیت آیت الله حائری ، موسس حوزه علمیه قم ، عزاداری در ایران رونقی گرفته بود. ایشان هر شب جمعه و دهه محرم مراسم روضه خوانی داشت و علاوه بر آن هر روز پیش از شروع درس به طور مختصر ذکر مصیبت از سوی شاگردان ایشان انجام می شد. رواج عزاداری ایام فاطمیه نیز در دوره ایشان بود. در روز عاشورا در حالی که گ&ل بر سر و عمامه خود می مالیدند، در مقابل طلاب به صورت دسته از فیضیه خارج و در حال سینه زنی به حرم حضرت معصومه (س) مشرف می شدند؛ اما با تشدید تضییقات رضاخانی تمام این اعمال تعطیل شد. در هشتم محرم 1355ق / 1315ش استانداری خراسان طی نامه محرمانه ای به حکومت قاینات اعلام می کند: «در صورت حضور خانمها در مجالس روضه خوانی زن و مرد با هم روی صندلی و نیمکت نشسته ، استماع روضه نمایند». در دستورالعمل های بعدی صراحتا بستن دستمال یا روسری برای شرکت در مجالس روضه خوانی ممنوع اعلام می شود. پاکروان ، استاندار خراسان ، در محرم 1315ش برگزاری جلسات روضه خوانی در داورزن سبزوار و احتمالا سایر نقاط را ممنوع اعلام کرد. در سال 1316ش طی اطلاعیه محرمانه وزارت داخله روضه خوانی نیز ممنوع می شود و از طرف دولت اعلام می گردد: «مساله کشف حجاب و تقلیل جواز عمامه و جلوگیری از روضه خوانی و خارج کردن خرافات از سر مردم و آشنا کردن به اصول تمدن امروزه رسالت اساسی داخلی دولت است.» به این ترتیب در سیاه ترین سالهای سلطنت رضاشاه فرامین استعمارگران به طور کامل اجرا شده مردم مسلمان و حسینی ایران که از عزاداری در ملاءعام منع شده بودند، در خلال این سالها در بدترین شرایط در داخل سرداب ها و زیرزمین ها و یا نیمه های شب و سحرگاهان برای سرور شهیدان اقامه عزا می کردند؛ البته در برخی موارد مقاومت هایی صورت می گرفت . برای نمونه در خاطرات مربوط به آیت الله شاه آبادی بدون ذکر تاریخ آمده ایشان در سالهای ممنوعیت عزاداری در روز تاسوعا یا عاشورا در مسجد جامع بازار باوجود ممانعت ماموران مراسم زیارت عاشورا برپا کردند. دکتر باستانی پاریزی نیز نارضایتی مردم را از سیاست های ضدمذهبی رضاخان از زبان محمدابراهیم خان شوکت الملک علم این چنین بازگو می کند : در همان ایام رضاشاهی که مردم روضه خوانی خود را قاچاقی و شبانه انجام می دادند و زنها چادر به سر می کردند و شبانه از پشت بام ها خود را به روضه می رساندند، (و در کرمان این مراسم بارها تکرار شده بود) باز امیر شوکت الملک از تاثیر عاشورا غافل نبود. این نکته را مرحوم یغمایی بازگو می کرد که در همان ممنوعیت عزاداری یک روز، مرحوم ملک الشعرای بهار به شوکت الملک گفته بود: الحمدلله که دیگر ولایت شما هم برق دارد، هم آب دارد، هم مدرسه دارد، هم سالن دارد، همه چیز هست . این که بعضی ها شکایت می کنند، دیگر چه می خواهند؛ مرحوم شوکت الملک گفته بود: آقای بهار، اینها برق نمی خواهند. اینها محرم می خواهند، اینها مدرسه نمی خواهند، اینها عاشورا می خواهند. کرب وبلا را به اینها بدهید، همه چیز به آنها داده اید. مثل این که پدر، خیلی بیشتر از پسر و بهتر ازو مردم این مملکت را شناخته بود. عین السلطنه که در دوره قاجار و دوره سلطنت رضاخان حضور داشت در مقایسه ای جالب میان این دو دوره از لحاظ برپایی عزاداری می نویسد :
قاجارها و احترام به دین
من نمی گویم ناصرالدین شاه شراب نمی خورد یا روزه می گرفت یا سلطان احمدشاه مقدس و نمازخوان بود؛ اما صورت ظاهر را حفظ می کرد و به مقدسات دین احترام می گذاشتند. علما را تشویق کرده پاس احترام آنها را نگاه می داشتند. من خودم با ناصرالدین شاه همراه بودم . پیاده تا مسجد شاه رفت و پای وعظ نشست . مسجد سپهسالار رفت نماز کرد. مثل تمام سلاطین روی زمین به هر دین و آئینی که هستند به آن احترام گذاشته به مقدسات آن تکریم می کنند.
رضاشاه و شام غریب
ارسال نظرات در انتظار بررسی: ۰ انتشار یافته: ۰
رضا شاه اول خیلی تظاهر کرد. جلوی دسته سینه زن می افتاد. خودم دیدم شب عاشورا و یازدهم شمع به دست گرفته با تمام افسرها مسجد به مسجد می رفت . شب غریب می گرفت . امیرلشکرها مثل خدایارخان ، جان محمدخان ، عبدالله خان و غیره و غیره نوحه می خواندند. مثل ابر بهار گریه می کردند. یکمرتبه به همه پشت پا زدند. من نمی گویم آن دسته ها، آن قمه زدن ها خوب بود؛ اما روضه در مسجد یا خانه یا نماز جماعت چرا بد بود و متروک کرد. به پادشاهی که رسید تیمورتاش ، داور و جمعی دیگر از لامذهب ها، چاپلوس ها دورش جمع شدند. خودش هم مایل بود و آبادی و تمدن را روی اصول بی دینی تصور کرد. اوضاع دگرگون شد. تلاش رضاخان برای مقابله با دین و شعائر دینی ، باعث انزجار مردم از آن نظام ضددینی شد و مشروعیت نداشتن آن رژیم را بر همگان آشکار کرد. احساس بیگانگی مردم با فردی که هیچ نسبتی با فرهنگ آنان نداشت و در اصل برای ریشه کنی تمام اعتقادات دینی آنها آمده بود ، نتیجه طبیعی اقدامات رضاخان بود. این احساس در شادمانی مردم ، هنگام فرار او از ایران جلوه پیدا کرد. بدین ترتیب جریان دینی با کوتاه شدن سایه شوم او، حیاتی دوباره یافت.
م- حقانی
گفت و گو
