غرق ‌شدن در ‌آرامش‌ و ‌سلا‌مت‌

براساس کشفیات باستان‌شناسان، تمدن دوره سند لااقل قدمتی بالغ بر  سال پیش از میلاد دارد. این تمدن کهن اولین بار در محلی به نام موهنجو درو (تپه مردگان) در دره لرکنه (Larkana) در پاکستان امروزی پیدا شد. بعدها قسمت‌های دیگری از این تمدن در منطقه‌ای به نام هرپا ( Harappa) در فلات پنجاب کشف شد. این تمدن در منطقه وسیعی گسترده بود و از فلات پنجاب و سند تا راجستان شمالی و ناحیه کتیهاور (Kathyavar) در هند غربی را در بر می‌گرفته است.

بعدها پیش آهنگ این تمدن را در آبادی‌های کوهپایه‌ای بلوچستان یافتند که به نام فرهنگ نال و کولی(Nal  Kulli) مشهورند اما عصر ودایی را با ورود بعضی طوایف آریایی به شمال هند از حدود 1500 تا 500 سال پیش از میلاد تخمین زده‌اند.

اصولا در تمدن ودایی، بیشتر تقدیس قوای طبیعی و توصیف نیروهای شگفت هستی به چشم می‌خورد.
این توصیفات در 4 کتاب به نام‌های ریگ ودا، ساماودا،  یاجور ودا و آتاروا ودا نوشته شده‌اند که ظاهرا مجموعه‌ای تنظیم شده بر اساس کشف و شهود روشن بنیان «ریشی‌ها» بوده‌اند.

یوگا به عنوان علم جامع کیهانی مطرح شده است. بنا به روایت و دلایل علمی مطرح شده در کتاب‌های ارابه خدایان و طلای خدایان، کیهان نوردان باستانی از دیگر کرات سماوی به زمین آمده و با انسان زمینی ارتباط برقرار کرده‌اند. حاصل این ارتباط پیدایش علوم جامعی بوده که پیشرفت انسان‌های آن موقع را به همراه داشته است. یوگا یکی از همین علوم کیهانی است که در آسیای میانه به وجود آمده و چکیده‌های آن طی 8 هزار بیت در کتاب اوپانیشاد بتدریج در سراسر جهان بخصوص هندوستان نشر و انعکاس یافت. منظور و مقصود از این فنون،رسیدن و غرق شدن در عمیق‌ترین خواسته‌های اصیل خویش یعنی سرور و آرامش ناب (آناندام) توسعه دید درون و امکان رویت اشیاء در میدان‌های مختلف آگاهی یا آگاهی ناب (چیتام) و سرانجام درک حقیقت خویش یا حقیقت ناب (ساتیام) بود.

اولین کسی که اصول یوگا را به صورت قابل استفاده برای همگان مدون ساخت، پاتانجلی هندی است. وی یوگا را به 8 مرحله تقسیم کرد. اعتقاد پاتانجلی این بود که انسان پیش از زدودن ناخالصی‌ها و ناپاکی‌ها نمی‌تواند طالب وصل معبود در رسیدن به مقصود باشد و تنها با تفکر و تعمق در احوال جهان و زیر پا گذاشتن آز، حرص و شهوات است که می‌تواند به تربیت و تعالی روح خود بپردازد. طریقت یوگا مراحل هشتگانه را فرآروی یوگی (کسی که به یوگا می‌پردازد) گذاشته تا با اجرای آنها به مقصود برسد. این مراحل عبارتند از: یاما، نیاما، آسانا، پرانایاما، پراتیهارا، دهارانا، دیانا سامادهی.مطمئنا ‌برخلا‌ف تصور عده ای از افراد جامعه برای رسیدن به این وادی و سیر وسلوک در این طریقت نیازی به این نیست که فرد دین آباء و اجدادی خویش را رها سازد و به آیین و مذهب جدیدی بپیوندد؛ بلکه هر کس با هر اعتقاد و فرقه و آئینی می‌تواند به این تکنیک‌ها و روش‌ها عمل نماید و با درک تکنیک‌های باستانی یوگا بیاموزد که چگونه حساسیت خود را از سطح جسم و پوست به سطحی عمیق تر یعنی ذهن، اندام و غدد داخلی منتقل کند.

آموزه‌های یوگا

مثبت اندیشی، اساسی‌ترین رکن: برای رهایی از رنج‌های روحی و جسمانی خطی فرضی را در ذهن خود تصور کنید که در یک سوی آن تفکر مثبت و در سوی دیگر تفکر منفی و حد وسط آن حالت خنثی قرار دارد. با انجام تکنیک‌های یوگا، می‌توان ذهن را هنگام روبه رو شدن با مشکلات از قسمت خنثی به سمت راست این خط که تصور مثبت قرار دارد هدایت کرد. در این حالت به مدد مثبت‌اندیشی، فرد آمادگی لازم را برای حل مشکلات مادی و روحی خود می‌یابد و را‌ه‌حل‌های متعددی برای روبه‌رویی با معضلات به نظر او می‌رسد. این وضعیت شرایطی را برای انجام‌دهنده تکنیک‌های یوگا فراهم می‌سازد که مشکلاتی را که به نظر او بزرگ و حل نشدنی می‌آمدند، حل شدنی و عاری از هرگونه نگرانی تصور کند.

توجه به عملکرد چاکراها: چاکراها جایگاه دریافت انرژی و تعمیم آن به کل ارگانیسم بدن هستند. برخی از کارشناسان ورزش یوگا بر این باورند که در بدن انسان بیش از 72 هزار چاکرا وجود دارد. ولی همه آنها براین باورند که از این میان 7 چاکرا مهم‌ترین‌اند. این 7 چاکرا در انتهای ستون فقرات، اطراف ناف، در ناحیه قلب، در گلو به همراه غده تیروئید، بین ابرو و در قسمت فوقانی سر قرار دارند.

رفع خستگی عضلات: آموزش‌های هتها یوگا (Hatha Yoga) تکنیک‌های یوگا را به حدود 200 حرکت محدود می‌کند که از این میان 32 تکنیک را برای انسان مفید می‌داند. تکنیک‌های یوگا نه تنها جسم و روح انسان را به طور کامل ورزش می‌دهد، بلکه با انجام تمرینات یوگا، ماهیچه‌ها، مفاصل و اعصاب قوی می‌شوند و خستگی از تن انسان رخت بربسته و به آرامش درونی می‌رسد. تمرینات یوگا را باید منظم و در یک زمان مشخص انجام داد. هنگام این تمرینات باید توجه داشت که هدف، نیل به آرامش درونی است. این تمرینات باید با حالتی شاد شروع شود و از هرگونه شتابزدگی در این زمینه اجتناب کرد. تمرینات یوگا در صبح مفاصل سفت بدن را بعد از خواب شبانه نرم و انعطاف‌پذیر می‌کند و گردش خون را متعادل می‌سازد. از سوی دیگر حرکات یوگا در بعدازظهر توان انسان را برای تحمل تنش‌های ناشی از فعالیت‌های اجتماعی و مشکلات خانوادگی بیشتر می‌کند و سبب آرامش درونی می‌‌شود.

تنفس صحیح: دم عمیق، اکسیژن کافی را به‌عنوان ماده حیات بخش به بدن می‌رساند و بازدم طولانی استرس را فرو می‌نشاند.

تغذیه مناسب: افرادی که در کلاس‌های یوگا شرکت می‌کنند، باید از یک رژیم غذایی سالم پیروی کنند و تا حد امکان از میوه‌ها، سبزی‌ها، حبوبات، گردو و بادام خام، تخمه کدو و آفتابگردان، مواد لبنی و نان سبوس‌دار مصرف نمایند. این مواد غذایی نه تنها انرژی‌زا و نشاط آورند، بلکه خلق و خوی انسان را آرام و عاری از تنش‌های فکری می‌کند. از همین‌رو، برای گرفتن نتیجه بهتر از تمرینات یوگا توصیه می‌شود از خوردن گوشت زیاد بخصوص گوشت قرمز، غذاهای چرب و سرخ‌شده، شیرینی‌ها و انواع کنسرو و غذاهای آماده (fast food) اجتناب شود. حداقل 2 ساعت پیش و یک ساعت پس از انجام تمرینات یوگا نباید غذا مصرف کرد.

یوگا برای چه کسانی مفیدتر است؟

افرادی که در یکی از این مراحل زندگی به سر می‌برند یا دچار یکی از این اختلالات هستند، بیشتر از دیگران از یوگا سود می‌برند:

بارداری: محققان ایتالیایی بر پایه مطالعات جدید خود به این نتیجه رسیده‌اند که یوگا ورزشی مطمئن برای زنان باردار محسوب می‌شود.

نتایج به دست آمده از بررسی‌های اخیر نشان می‌دهد، علاوه براین که یوگا درد را در زنان باردار کاهش می‌دهد، از تولد نوزادان نارس و کم‌وزن جلوگیری می‌کند. گفته می‌شود مادرانی که تمرین‌های یوگا انجام می‌دهند، نوزادانی با قد و وزن بیشتر به دنیا می‌آورند. برخی محققان نیز بر این باورند که یوگا از بروز ناراحتی‌های عصبی در دوران بارداری و پس از آن جلوگیری خواهد کرد.

فیبرومیالژیا: این اختلال وضعیتی است که ریشه در بافت‌های پیوندی بدن دارد و باعث التهاب و سوزش در تاندون‌ها و رباط‌های بدن می‌شود. افراد مبتلا به این مشکل، علاوه بر درد ناشی از آن، دچار بی‌خوابی یا کم‌خوابی شده و این مساله منجر به ایجاد خستگی شدید در آنها و رفته رفته منجر به بروز افسردگی و اضطراب در بسیاری از مبتلایان می‌شود. در بیشتر اوقات این مشکلات تشدید شده و مبتلایان دچار ضعف جسمانی شدید شده و حرکت کردن برایشان بسیار دشوار می‌شود.

تمرینات یوگا، میزان خستگی و درد عضلانی در مبتلایان به این اختلال را کاهش می‌دهد. همچنین یوگا باعث تقویت خواب و قدرت تمرکز می‌شود. با این که برخی از انواع پرفشارتر تمرینات ورزشی باعث بدتر شدن علائم این بیماری در مبتلایان می‌شود، یوگا که ورزشی کم‌فشار است بافت‌های پیوندی بدن را تقویت کرده و دامنه حرکت وسیع‌تری را برای فرد ایجاد می‌کند. یوگا نباید به هیچ عنوان باعث خستگی بیش از حد شاگردان شود، اما تمرین طولانی مدت با روند پیشرفت کند، بسیاری از علائم این بیماری را به تدریج در فرد از بین می‌برد.

فشار خون بالا: برای بسیاری از افراد، یوگا فشار خون و میزان استرس را پایین می‌آورد. یوگا همچنین به بازگرداندن قابلیت ارتجاعی رگ‌های خونی نیز کمک می‌کند و این مساله احتمال آسیب را در افراد مبتلا به فشار خون پایین می‌آورد. فعالیت‌ها و تمرینات تنفسی به پایین آوردن سطح استرس بدن کمک می‌کند؛ البته تحت کنترل پزشک بودن بیمار از نظر فشار خون نباید نادیده گرفته شود. در واقع یوگا به کنترل بهتر فشار خون و بروز کمتر عوارض عروقی کمک می‌کند، ولی درمان فشار خون بالا محسوب نمی‌شود.

اسکولیوز: این بیماری وضعیتی است که در آن، ستون مهره‌ها دچار خمیدگی می‌شود. تاثیرات ناشی از این مشکل بسیار جدی و دشوار است و با تغییر مرکز ثقل بدن، توازن آن را برهم می‌زند. این وضعیت ممکن است بسیار دردناک باشد، اما برای بسیاری از افراد مبتلا به این مشکل، یوگا مفید است. انجام حرکات کششی و تقویت عضلات اهمیت زیادی دارد. این مساله به کاهش درد و سختی‌ای که این مشکل در بدن ایجاد می‌کند کمک می‌نماید. باید پاها با حمل کردن بخشی از وزن، توانایی متعادل کردن فشار وارد بر ستون مهره‌ها را داشته باشند. همچنین، وضعیت قرارگیری پاها برای حفظ تعادل اهمیت بسزایی دارد.

باید در نواحی عضلات شکم، تقویت قدرت صورت گیرد تا از کار بیش از حد عضلات پشت که ممکن است منجر به سفت و سخت شدن و درد گرفتن آن شود، جلوگیری به عمل آید. نکته آخر تنفس است. به سبب خمیدگی و انحنای ستون مهره ها، معمولا ششی که در آن سمت قرار دارد به میزان کافی تنفس نخواهد گرفت. با توجه به این مساله فرد باید سعی کند یکی در میان از هر طرف نفس بکشد تا سینه باز شده و توازن بیشتری در بدن ایجاد شود.

سالمندی: تحقیقات نشان داده است روش خاصی از یوگا به نام روش آیگنار‌ (lyegnar) به حفظ تعادل در زنان بالای 65 سال کمک می‌کند و به این ترتیب احتمال زمین خوردگی آنان را کاهش می‌دهد. محققان آمریکایی می‌گویند، یک برنامه 9 هفته‌ای یوگا در زنان سالمند توانایی گام برداشتن، انعطاف‌پذیری حرکتی در اندام‌های تحتانی بدن و تعادل این گروه به هنگام راه رفتن را افزایش می‌دهد. همچنین آزمایشی که در بنیاد کلیولند روی 70 نفر از سالمندان بالای 55 سال دارای اختلالات اعصاب خفیف تا متوسط انجام شد، نشان‌دهنده تاثیر تمرینات یوگا بر متغیرهای روان‌شناختی است. در این آزمایش سالمندان به طور تصادفی به 2 گروه تقسیم شدند. یک گروه به مدت 12 هفته و هفته‌ای 2 بار به انجام تمرینات ساده یوگا پرداختند و گروه دیگر در همین مدت به انجام تمرینات ورزشی همراه با موسیقی پرداختند. وضعیت بالینی دو گروه در زمینه‌های اضطراب، افسردگی، پرتنشی، احساس خستگی، عصبانیت و اختلالات خواب پیش و پس از انجام تمرینات و همچنین 12 هفته بعد از خاتمه تمرینات (به عنوان پیگیری) بررسی شد؛ نتایج نشان داد گروهی که تمرینات ساده یوگا را انجام می‌داد، در تمام زمینه‌های یاد شده در مقایسه با دیگر گروه تمرینات ورزشی همراه با موسیقی بیشتر بهبود یافته بود.

اختلالات اضطرابی: شاید موثرترین کاربرد یوگا در درمان بیماری‌ها همین مورد باشد. اختلالات اضطرابی به مجموعه‌ای از بیماری‌های روانپزشکی اطلاق می‌شود که از حملات هراس و انواع فوبیا‌ها تا وسواس را در خود جای داده است. در مدیتیشن از طریق تمرکز، فرد توجه خود را روی تنفس، تصویر واقعی یا خیالی، یکصدا، کلمه یا عبارتی که به آرامی یا با صدای بلند تکرار می‌شود (مانترا) یا بر حرکات مشخصی مانند حرکات تای‌چی، یوگا و چی‌کونگ متمرکز می‌کند. به دنبال تمرکز، نگرانی و اضطراب محو می‌شود و احساس آرامش جای آن را می‌گیرد. این آرامش اثرات فیزیولوژیک مفیدی بر بدن دارد.

بیماری‌های مرتبط با استرس: مجموعه‌ای از بیماری‌ها شامل التهاب و زخم معده، سوءهاضمه، برخی بیماری‌های پوستی نظیر درماتیت آتوپیک، پمفولیکس و لیکن سیمپلکس کرونیکوس، ارتباط ثابت شده از لحاظ علمی با استرس دارند. به نظر می‌رسد یوگا و کلیه رفتار درمانی‌ها و ورزش درمانی‌های موثر بر کاهش استرس بتواند بر کاهش شدت و بروز این بیماری‌ها موثر باشد.

اضافه‌وزن: محققان به این نتیجه رسیده‌اند اغلب افرادی که اضافه‌وزن دارند و در سنین 60 - 50 سالگی به تمرینات یوگا می‌پردازند، بعد از گذشت 10 سال تمرین حدود 4 - 3 کیلوگرم از وزن خود را از دست می‌دهند، در حالی که سایر افراد مشابه که تمرینات یوگا نمی‌کنند، در این مدت بیش از 6  5 کیلو به وزن آنها اضافه می‌شود. این تحقیق نتیجه بررسی اطلاعات مربوط به 15 هزار و 500 نفر از افرادی بوده است که بین 50 تا 57 سال داشته‌اند.

نتیجه این تحقیقات در نسخه ماه جولای/ آگوست مجله
 Alternative Therapies in Health and Medicine منتشر شده است. در این مقاله همچنین آمده است افرادی که به سمت یوگا می‌روند، معمولا از خوردن غذاهای آماده و تنقلات پرهیز می‌کنند، چراکه آنها می‌خواهند به بدن خود احترام بگذارند.

دکتر میثم رضایی