نگاهی به شیوه بستهبندی مایعات
فوت و فنهایی برای بستهبندی
جابهجا کردن و نگهداری طولانیمدت مواد غذایی برای بشر همیشه مشکلاتی به همراه داشته است، بخصوص در مورد مایعات که نهتنها بسیار فسادپذیر هستند، بلکه نگهداری آنها در یک بستهبندی مناسب، تنها راهی است که امکان جابهجایی را فراهم میکند. همه ما شیرهای سهگوش را که در دوره کودکی مصرف میکردیم، به یاد داریم و این روزها هم برای کودکانمان از این نوع بستهبندی شیر تهیه میکنیم. این بستهبندی، هرچند در نگاه اول نظارت بر شکل خاص هرم و اعتقاد به نگهدارندگی آن مهم بود ، اما در نهایت بدون داشتن لایههای محافظ در لابهلای بستهبندی آن، نمیتوانست وظیفه اصلی خود را ایفا کند. پس از بستهبندیهای سهگوش، بستهبندیهای چهارگوش هم به بازار آمد و به نظر میرسد که همچنان در حال رشد و پیشرفت است. بد نیست با هم نگاهی به این نوع بستهبندی خاص داشته باشیم؛ هرچند نباید این نکته را از نظر دور داشت که بسیاری از فوت و فنهای این نوع بستهبندیها نزد صاحبان این شرکتها محفوظ است.
هر روزه در جهان بیش از 5 میلیارد لیتر آب آشامیدنی، شیر، آبمیوه و دیگر مواد غذایی به صورت مایع مصرف میشود. حفظ کیفیت این محصولات غذایی در گروی روش نگهداری آنهاست.
بازار بستهبندی مواد غذایی تابعی است متشکل از نوع محصولی که ارائه میشود، میزان هزینهای که برای آن صرف میشود و سلیقه مشتری که محصول برای آنها تولید میشود. با توجه به این که هر روزه محصولات جدیدی وارد حوزه کاری صنعت غذایی میشود و نیازهای مصرفکنندگان روز به روز افزایش مییابد، به روز بودن در این صنعت جایگاه ویژهای دارد. گاهی مواردی که در گذشته بیاهمیت یا کماهمیت شمرده میشد هماکنون نقش پراهمیتی یافته است.
بستهبندی چهارگوش چطور و چگونه؟
به دلیل آببندی کامل این نوع بستهبندی، استفاده از مواد نگهدارنده در ترکیب ماده خوراکی الزامی نیست که این مساله امتیاز بزرگی برای این نوع پوشش بستهبندی از نظر صنایع غذایی محسوب میشود. بدنه نگهدارنده، در بستهبندی چهارگوش از جنس مقوای چندلایه بوده که ضمن ممانعت از ورود نور، نقش شاسی را نیز ایفا میکند. روی لایههای مقوایی در داخل بستهبندی، یک لایه نازک از آلومینیوم، پرس شده که مانع انتقال مواد آلاینده به داخل بستهبندی و نیز تبادل رطوبت میان مواد داخل بسته و فضای خارجی میشود تا اینجا حداقل شرایط برای نگهداری مواد غذایی تامین شده، ولی برای بالا بردن مقاومت لایه آلومینیومی در برابر مواد غذایی اسیدی و نیز به منظور جلوگیری از تغییر طعم مواد خوراکی داخل ظرف، یک لایه نازک از پلاستیک پلیاتیلن (PE) که به اصطلاح فیلم پلیاتیلنه نامیده میشود، در داخلیترین جدار ظرف و روی لایه آلومینیومی در نظر گرفته میشود. آنچه در ایران متداول است، استفاده از تکنیک چاپ افست برای انتقال طرح گرافیکی بر شیت بستهبندی و سپس اتصال لبهها با سیستمی است که دوخت جرقهای نامیده میشود.
درپوشی با وظایف دوگانه
نکته جالب توجه در برخی نمونههای بستهبندی چهارگوش، مکانیسم درپوش پیچی موجود بر آن است. این درپوش پیچی که از 4 قطعه مجزا تشکیل شده است، 2 عملکرد متفاوت را با هم انجام میدهد: پیچیدن و سوراخ کردن. 3 قطعه از این مکانیسم، مشابه دیگر نمونههای درپوشهای پیچی هستند. بدین صورت که یک قطعه لولهایشکل روی بدنه ظرف متصل شده و درپوش، ضمن حرکت چرخشی بر رزوهها (کنگرههای مارپیچی) و حرکت به سمت پایین، در نهایت با مماس شدن مسیری حلقوی از بالاترین سطح داخلی آن بر ضخامت دهانه بالایی قسمت لولهایشکل متصل به بدنه، عمل آببندی را انجام میدهد. یک باریکه حلقهایشکل نیز با اتصال به درپوش و ممانعت از چرخش آن، بجز در زمان گسستگی نقاط اتصال، باز نشدن در بستهبندی را تضمین میکند. جنس این قطعات از پلیپروپیلن (PP) است و برای ایجاد براق شدن بیشتر و تردی مناسب برای تمرکز تنش پیچشی در نقاط اتصال درپوش به باریکه حلقهایشکل که منجر به تسلیم و رسیدن به آستانه شکست و پارگی میشود، به میزان کمی میتوان از پلیاستایرن (PS) نیز در ماده مورد استفاده برای تزریق قطعات در استفاده کرد. قطعه چهارم که به صورت لولهایشکل بوده و در یک سو، دندانههای برندهای دارد دارای رزوههایی با فواصلی بیش از فواصل رزوههای داخلی درپوش است. در نتیجه وقتی برای نخستین بار کاربر با چرخاندن درپوش پیچی به صورت پادساعتگرد نسبت به باز کردن در بستهبندی مبادرت میکند قطعه چهارم نیز به وسیله زائدههای بلندی که داخل درپوش پیچی است، به سمت پایین حرکت کرده و با سوراخ کردن لایه آلومینیومی موجود بر بستهبندی (که پوشش مقوایی ندارد) در بستهبندی را باز میکند.
بستهبندی باصرفه
دکتر روبن راوزینگ بستهبندی چهارگوش را بر این اصل بنیان گذاشت که هر بستهبندی باید بیش از هزینهای که برای آن صرف شده صرفهجویی کند. او با ابداع کوچکترین شکل حجمی که قابلیت نگهداری بیشترین مقدار شیر را داشته باشد و در نتیجه با صرفهجویی در مصرف کاغذ به این اصل تحقق بخشید.
به دنبال همین فکر بود که پژوهشهایی را در زمینه یافتن شیوه نوینی در بستهبندی استریل و عاری از باکتری شیر مورد بررسی قرار داد با ابداع فرآیند استریلیزاسیون در دماهای بالا (U.H.T) و طراحی شیوه بستهبندی غیرقابل نفوذ و استریلیزه چهارگوش امکان نگهداری طولانی و توزیع فرآوردههای لبنی بدون نیاز به سردخانه میسر شد. برای نخستین بار در سال 1968 شیر تهیه شده با روش«U.H.T» به بازار عرضه شد. این روش، تحولی شگرف در روش تولید، توزیع و نگهداری مواد غذایی در جهان به وجود آورد.
سیستم بستهبندی چهارگوش منابع مختلفی را به طور بهینه به کار میگیرد تا مصرف مواد اولیه و انرژی هنگام تولید و توزیع بستهها به حداقل خود برسد. این روش بستهبندی، کلیه مشخصات یک بستهبندی مناسب را عرضه میکند. ازجمله آنها مشخصاتی چون حفظ کیفیت محصول، کاهش ضایعات و کاهش هزینه توزیع را میتوان نام برد؛ بنابراین در این سیستم صرفهجویی در منابع مصرفی مربوطه بیشتر از هزینه تولید آنهاست. سیستمهای اپتیک، تغییرات زیادی در زمینه زمان ماندگاری، هزینه حمل و نقل مواد غذایی مایع و حساس ایجاد کرده است.
ماندگاری این محصولات به شکل قابل ملاحظهای افزایش یافته است و توزیع و نگهداری آنها هم نیازی به یخچال یا سردخانه ندارد. امروزه دوسوم بستهبندیهای چهارگوش اپتیک هستند.
امروزه نیاز به بستهبندیهای اپتیک بسرعت در حال افزایش است و این نکته به اثبات رسیده که این نوع بستهبندی در سرعت بخشیدن به توزیع شیر و دیگر فرآوردههای غذایی مایع نقش فراوانی دارد.
توجه به تغذیه کودکان
امروزه توجه جهانی روی رژیم غذایی که منطبق بر اصول تغذیه مناسب باشد باعث تغییر شکل بازارهای مواد غذایی شده است. این توجه نسبت به کودکان و نوجوانان اهمیت بیشتری یافته است. بتازگی در امریکا اتحادیه نوشیدنیها (ABA) و سازمانی به نام اتحاد برای نسلی سلامتتر، راهنمایی را انتشار دادند که برای 35 میلیون دانشآموز مقاطع مختلف درسی طراحی شده بود. در این راهنما، از دانشآموزان مقاطع ابتدایی و راهنمایی درخواست شده بود که تنها در مدارس از مواردی مثل شیر با چربی پایین یا حتی بدون چربی (طعمدار یا معمولی)، آبمیوههای 100 درصد طبیعی و آب برای تغذیه استفاده کنند. این راهنما همچنین برای دانشآموزان در مقاطع بالاتر نوشیدنیهایی با کالری پایین، آبمیوههای ملایم و نوشیدنیهای ورزشی را توصیه میکرد. نکته جالب اینجاست که این راهنما یا بهتر بگوییم دستورالعمل برای تمامی فروشندگان نوشیدنی در مدارس امریکا ابلاغ شد و آنها ملزم به رعایت مفاد آن در طول ساعات رسمی مدارس شدند.
این راهنما فرصتی طلایی بود برای آن دسته از تولیدکنندگانی که تولیدات آنها بر پایه شیر بود. درست است که این راهنما در مورد نوع بستهبندی مواد بحثی به میان نمیآورد، ولی بستهبندی بهداشتی و مورد تایید سازمان غذا و داروی امریکا (FDA) هم به طور معمول بخشی از سلامت غذاست. از سوی دیگر، نوع این بستهها باید طوری باشد که قابلیت انبار کردن آسان و همینطور سهولت در نگهداری این محصولات در اماکن متفاوت را داشته باشند. نکته دیگر این که نوع بستهبندی باید طوری باشد که بتوان مدت زمان طولانی از آنها استفاده کرد، مثلا در زمان قطع برق، مواد به سرعت رو به فساد نروند. از این رو نیاز به نوعی پکیج است که غیرقابل نفوذ میکروبها باشند.
نوع بستهبندی مورد استفاده از نوع اسپتیک بود. یکی از مشاوران امور بازار در این باره میگوید: این نوع بستهبندی افزایش تقاضا و رشد بازار را در پی خواهد داشت.
به دنبال همین راهنما، نمونه بطریهای شیر کمچرب با طعمهای مختلف از سوی شرکتهای مختلفی برای مدارس تولید شد.
رقابت برای تولید محصولات مدرسهای
سال گذشته شرکت براوو شروع به تولید نوشیدنیهایی با زمینه اصلی شیر کرد به امید این که بتواند موارد و شاخصهای موجود در راهنمای ABA را برای مدارس بهبود بخشد. تمام این محصولات در بطریهای استریل و یک بار مصرف ارائه شدند. ماده سازنده این بطریها از جنس پلیاتیلن با چگالی بالا و به اشکالی ارائه شد که محبوب کودکان و نوجوانان بود (مثلا شکل آدمبرفی). این محصولات به صورت شیر کم یا بدون چربی بعلاوه طعمهایی نظیر توتفرنگی و کاکائو و... به بازار عرضه شدند. بن پاتیبا، مدیر این شرکت میگوید: در مادهای که ما برای تولید این بطریها استفاده میکنیم از مواد درجه یک استفاده شده است. او همچنین میافزاید که برای امسال بخش مجزایی از کارخانه تنها به تولید نوشیدنی برای مدارس اختصاص مییابد و سعی در بالاتر بردن کیفیت مواد تولیدی هم خواهیم داشت. نکته دیگر استفاده از بطریهای ترفتالیت است که آنها هم در روش اسپتیک مورد استفاده قرار میگیرند. مادهای که برای استریل کردن بطریها استفاده میشود آب اکسیژنه است که با پت (PET) سازگار نیست. در عوض پراستیک اسید در این روش کارآمد است که تا این اواخر هنوز از سازمان غذا و داروی امریکا مجوزی برای استفاده از آن داده نشده بود؛ ولی بتازگی اعلام شده که یک شرکت توانسته است مجوز استفاده از این ماده را کسب کند. منفعت چنین روشی این است که استفاده از آن بار مالی کمتری بر دوش تولیدکنندگان میگذارد، چون این ماده در دمایی پایینتر از دمایی که آباکسیژنه استفاده میشود قابلیت مصرف دارد و باعث میشود تولیدکنندگان هزینه کمتری بابت انرژی بپردازند.
دورنمای آینده
امروزه هیچ شبههای وجود ندارد که استفاده از این بطریهای استریل در شکلها و اندازههای مختلف روزبهروز فزونی مییابد. محصولاتی از قبیل شیر نسکافه و چای سبز هم در ابعاد گسترده از این روش برای توزیع بهره میگیرند. مسلما نتایج مثبت این روش و مواد مورد استفاده در آن، هم باعث اطمینان خاطر در مصرفکننده و هم کاهش هزینه برای تولیدکننده میشود.
بستهبندی چه میکند؟
بستهبندی، علمی است میانرشتهای که ازجمله این رشتهها میتوان به طراحی صنعتی، گرافیک، چاپ و مهندسی صنایع اشاره کرد. در زمینه طراحی بستهبندی، استانداردهایی نیز تدوین شده که بسیاری از آنها مربوط به موقعیتهای نظامی و لجستیک بوده و توسط مراکزی همچون US Navy و NAVSO ارائه شدهاند. معمولا در بازار فروش برای هر بستهبندی میتوان وظایفی همچون نگهداری از محصول، ارائه اطلاعات مربوط به محتوا و شناساندن کالای بستهبندی شده را در نظر گرفت. ازجمله نمونههایی از بستهبندی که در زمینه نگهداری مواد غذایی متداول شدهاند، بستهبندیهای چهارگوش هستند که با نام تجاری«Tetra Pak یا » Tetra Brik شناخته شدهاند که از نوع بستهبندیهای چندلایه بوده و به منظور نگهداری طولانیمدت مواد غذایی در دمای محیط مورد استفاده واقع میشوند.
عاصفهاله وردی
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پشت پرده اتاقهای دود و طلسـم
