برنج‌ هیبرید در‌خدمت‌ امنیت‌ غذایی‌

برنج هیبرید قابلیت زیادی برای ارتقای امنیت غذایی کشورهای فقیری که زمین مستعد کشاورزی آنها کم، جمعیت آنها در حال افزایش و نیروی کار آنها ارزان است؛ دارد. چنانچه طبق برآوردها در سال 2001 تا 2002، 800 هزار هکتار در کشورهای آسیایی( غیر از چین) زیر کشت برنج هیبرید رفت.

به‌طورکلی در به‌نژادی محصولات زراعی، استفاده از قدرت هیبریدی بذرهای نسل اول(1(F بخوبی شناخته شده است. با این همه، تا حدود 30 سال پیش، کاربرد آن در برنج به دلیل خصلت خود گرده‌افشانی گیاه محدود بود.
سپس در 1974، دانشمندان چینی با موفقیت ژن عقیم نر را از برنج وحشی برای ایجاد یک لاین و ترکیب هیبرید انتقال دادند. نسل اول انواع برنج هیبرید، هیبریدهای سه لاینی هستند و عملکرد آنها حدود 15 تا 20 درصد بیشتر از انواع اصلاح شده یا پرمحصول با طول مدت رشد مشابه است. تکامل فناوری برنج هیبرید منجر به ایجاد هیبریدهای دو لاینی با عملکرد 5 تا 10 درصد بالاتر از هیبرید‌های سه لاینی شد. اکنون در چین، سطح زیر کشت برنج هیبرید به 15 میلیون هکتار میرسد. در سال 1995 نیمی از کل سطح زیر کشت برنج چین به کشت ارقام هیبرید اختصاص یافت.

در دیگر کشورهای آسیایی نیز این روند در حال گسترش است.

چرا برنج هیبرید؟

 فرصتی جدید: توجه زیادی به تکامل نسل جدید واریته‌های برنج شامل برنج هیبرید، انواع گیاهی جدید و برنجهای تراریخت مبذول شده است. در حال حاضر، فناوری برنج هیبرید در کشت کلان حدود 15 تا 20 درصد بازدهی بیشتر به بار می‌آورد. به عبارت صحیح‌تر بیش از یک تن شلتوک در هکتار که از بهترین انواع اصلاح شده بالاتر است.
کشت برنج هیبرید در مقیاس وسیع، کشور چین را قادر ساخته تا نسبت به کشت متنوع میلیونها هکتار از اراضی کشاورزی اقدام کند.

اگرچه اراضی برنجکاری چین با آهنگی ثابت در حال کاهش است و از 5/36 میلیون هکتار در 1975 به 5/30 میلیون هکتار در سال2000 (یعنی به میزان 6/0 درصد در سال) رسیده است، اما این کشور می‌تواند بیش از یک میلیارد نفر را تغذیه کند و این را مرهون برنامه کشت برنج هیبرید است که متوسط عملکرد کشور را از 5/3 تن در هکتار به 2/6 تن در هکتار رسانده است.

 افزایش تقاضا برای برنج: برنج مهمترین غذای مصرفی بیش از نصف جمعیت جهان است. طبق پیش بینی‌ها افزایش تقاضای برنج در بسیاری از کشورهای آسیا، آفریقا و امریکای لاتین از تولید آن پیشی خواهد گرفت. بنابراین تولید برنج در جهان باید افزایش یابد. این در حالی است که منابع زمین، آب و نیروی انسانی همگی در حال کاهش هستند.

کاهش رشد عملکرد: تولید برنج از سال 1961 پیوسته (اما با آهنگی متفاوت) افزایش یافته است. سرعت رشد سالانه عملکرد از 5/2 درصد در دهه 1960 به حدود 1/1 درصد در دهه 1990 رسید. دلیل این قضیه، دشواری پایداری تولید در کنار افزایش عملکرد است. متخصصان برنج در سال 1996 در نشستی در تایلند از رکود و کاهش عملکرد برنج در بسیاری از کشورهای آسیایی خبر دادند.

اشتغال در روستا و ایجاد درآمد: فشردگی نیروی انسانی، دستکاری بذر1F و تولید برنج هیبرید، فرصت‌های شغلی جدیدی در روستا ایجاد کرده و درآمد کشاورزان را بیشتر کرده است. تولید بذر برنج هیبرید در مقایسه با تولید بذر انواع اصلاح شده به 30 درصد نیروی انسانی بیشتر (یا 100 روز کار در هکتار) احتیاج دارد. در شمال ویتنام، تولید بذر1 F به 400 تا 500 روز کار در هکتار نیاز دارد.

برنج هیبرید برای زیست بومهای ناجور: در برخی کشورها، استفاده از برنج هیبرید، سازگاری بهتری در خاک و آب و هوای نامطلوب (مانند خاکهای شور و کوهستانی) نسبت به شرایط مطلوب برنج آبی آشکار ساخته است. در مصر، برنج هیبرید در شرایط خاک شور عملکرد خوبی داشت. عملکرد آن، 35 درصد بیشتر از انواع دیگر بود.

زمین کم، جمعیت زیاد و نیروی کار ارزان: به دلیل مزایای عملکرد برنج هیبرید، فناوری برنج هیبرید برای امنیت غذایی بسیار مهم است. مخصوصاً برای کشورهایی که مصرف کننده برنج هستند و زمین مستعد کشت آنها کم، جمعیتشان به طور مداوم در حال ازدیاد و نیروی انسانی آنها ارزان است.

همگام با دنیا

یکی از مهم‌ترین پیشرفت‌های انجام شده در زمینه اصلاح گیاهان زراعی، تولید گیاهان هیبرید بود که در سال 1930 در مورد گیاه ذرت اتفاق افتاد. این امر متخصصانی را که در زمینه‌های به نژادی گیاهان و نباتات فعالیت می‌کردند را تشویق کرد تا بدنبال ارقام هیبرید در دیگرمحصولات از جمله برنج باشند.

در ایران نیز چندین سال است که موسسه تحقیقات برنج فعالیت گسترده‌ای را در خصوص تولید بذر هیبرید و تحقیقات مربوط به آن را انجام می‌دهد و از سال 1380 آزمایشات On Farm (آزمایش در شرایط مزرعه) در مناطق مختلف استان‌های شمالی را به انجام رسانده‌اند که همگی نتایج بسیار خوبی را نشان می‌دهند. هم اکنون در کشور ما در استان‌های زیادی کاشت برنج هیبرید آغاز شده است. در استان‌های گیلان و مازندران نیز با برگزاری کلاس‌های آموزشی برای کشاورزان و مدیران ترویجی در زمینه کاشت برنج هیبرید اراضی بسیار زیادی به کشت برنج هیبرید اختصاص داده شده‌اند. در شهرستان چالوس در حدود 5 هزار متر مربع از اراضی شالیزاری به این امر اختصاص داده شده و میانگین عملکرد این رقم 4 برابر ارقام محلی ذکر شده. در شهرستان گرگان نیز بذر هیبرید حاصل از تلاقی دو بذر نعمت و ندا استفاده می‌شود که مهمترین خصوصیت آن مقاومت در مقابل بلاست، شایع‌ترین بیماری شالیزارهای برنج، است.

همچنین پس از تحقیقات صورت گرفته 10 بذر هیبرید به موسسه تحقیقات و آموزش جهاد کشاورزی با هدف معرفی آن به کشاورزان، معرفی شد که از آن میان می‌توان به بذر هیبرید (بهار  1) اشاره کرد.

در آستانه اشرفیه هم که مهد برنج مرغوب بومی به حساب می‌آید 12 مزرعه به مساحت 10 هزار متر مربع در سالجاری ( 85 ) به کشت برنج هیبرید رقمHRHR  اختصاص یافت.

به همین دلیل بخش تحقیقات اصلاح بذر، فعالیت خود را در این سال‌ها در زمینه برنج هیبرید توسعه داده است که امیدواریم تلاش آنها نتایج مفیدی را برای کشاورزی مملکت در بر داشته باشد.

برنج هیبرید چیست؟

رقم هیبرید در واقع اشاره به بذر1 F دارد که مستقیماً از تلاقی دو والدی که از نظر ژنتیکی متفاوت هستند، تولید می‌شود. در این ارقام، صفات کیفی ومفید هر دو والد با هم ترکیب شده و منتج به پدیده‌ای بنام نیروی هیبریدی می‌شود.

البته از آنجایی که نشاء‌های جوان دارای قدرت رشد بالاتر وگیاهان بالغ نیز صفات زایشی بهتری از خود نشان می‌دهند، لذا این فاکتورها باعث عملکرد بیشتر در مقایسه با برنج‌های معمولی و حتی لاین‌های این بورد (خالص) می‌شوند.

بنابراین با کشت برنج هیبرید و با اعمال مدیریت زراعی صحیح می‌توان عملکرد را تا 25 درصد افزایش داد.