پرده نقره‌ای در سرزمین رمل‌های غلتان‌

آخرین اخبار از تحولات سینمای عربستان حدود 2 هفته پیش در عرصه جهانی منتشر شد. خبری که در روزنامه عرب نیوز و خبرگزاری فرانس پرس منتشر شده بود حاکی از برگزای اولین جشنواره فیلم تاریخ سینمای ‌عربستان در اردیبهشت ماه سال 87 برگزار بود. البته فکر نکنید عربستان در طول سال‌های گذشته، فقط جشنواره ‌فیلم نداشت چون علاوه بر آن که هیچ جشنواره‌ای تاکنون در عربستان رویت نشده بلکه هیچ فیلمی نیز روی پرده ‌سینماهای این کشور نرفته و عملا چیزی به اسم سینما در عربستان معنی ندارد. آن طور که روزنامه عرب‌نیوز ‌نوشته در سال‌های اخیر، نمایش‌های غیررسمی و محدودی از فیلم‌ها در عربستان انجام شده، اما این جشنواره که ‌از سوی دولت عربستان سازماندهی می‌شود، اولین رویداد سینمایی خواهد بود که از منتقدین فیلم کشورهای منطقه ‌برای حضور در آن دعوت خواهد شد.

مسوولان این کشور نه‌تنها امسال این جشنواره را برگزار می‌کنند بلکه قصد ‌دارند آن را به طور سالانه پی بگیرند. ناگفته نماند که این مسوولان برای آن که یک وقت خدای نکرده اتفاقی ناهنجار ‌در جریان این جشنواره 5 روزه روی ندهد آن را به فیلم‌هایی از کشورهای خلیج فارس و کشورهای عربی ‌محدود کرده‌اند. این جشنواره اولین جشنواره فیلم در کشور عربستان نیست. در سال 2006 هم برنامه‌ای در این ‌کشور برگزار شد که به نمایش چند فیلم اختصاص داشت اما حتی در عنوان آن هم اثری از کلمه فیلم نبود.‌

در هر حال این طور که به نظر می‌رسد ساکنان شبه جزیره عربستان به این نتیجه رسیده‌اند که سینما با وجود تمام ‌خطرهایی که دارد، چیز چندان بدی هم نیست. تمام این داستان‌ها از حدود دو، سه سال پیش شروع شد. اول از همه ‌چند نفر از اهالی عربستان که به حضور عوامل فیلم‌های خارجی در کشورشان برای استفاده از لوکیشن‌ها عادت ‌کرده بودند، تصمیم گرفتند خودشان دست به کار ساخت فیلم شوند. البته معلوم نیست این کارگردان‌ها در زمان ‌ساخت آثارشان چه امیدی به نمایش آنها داشتند چون امکانی برای این کار در کشور عربستان وجود نداشت. اگر ‌بخواهیم صنعت سینمای عربستان سعودی را به دقت بررسی کنیم، متوجه می‌شویم که از سال 2005 تاکنون 3 ‌فیلم داستانی و یک فیلم مستند در این کشور تولید شده است. البته این رقم برای کشوری که سینماهای آن از دهه ‌‌1970 تاکنون تعطیل مانده‌اند باز هم رقم قابل توجهی است. اولین فیلم سینمای عربستان «حالت چطور است»‌ نام ‌داشت که در امارات متحده عربی فیلم‌برداری شد و نقش اول آن را یک زن لبنانی بازی می‌کرد. موضوع فیلم هم به ‌تقابل سنت و مدرنیزم برای جامعه زنان کشوری مثل عربستان مربوط می‌شد که تقریبا می‌شود گفت از هیچ یک از ‌حقوق انسانی برخوردار نیستند. اما مستند عربستان «500 کیلومتر تا نزدیک‌ترین سینما» نام داشت. عبدالله ‌العیاف در این فیلم به موضوع ممنوعیت فعالیت سینما‌ها و سالن‌های تئاتر در کشورش پرداخته بود. دو فیلم ‌داستانی دیگر عربستان  سایه سکوت‌ (1996) و ‌ زنان بدون سایه‌ (1995) نام دارند.‌

فیلمبرداری فیلم‌های خارجی در کشور عربستان از سال 1964 آغاز شد با این حال این کار هم دوام چندانی در ‌عربستان سعودی نداشت و تا امروز در مجموع پنج فیلم خارجی در این کشور فیلمبرداری شده‌اند. همین ‌محدودیت‌ها موجب شده آنهایی که در عربستان. عشق فیلم هستند از کشورهای دیگر سر دربیاورند و در ‌کشورهای عربی دیگری مانند لبنان یا مصر که دارای سینمای پرسابقه‌تری هستند دست به کار ساختن فیلم شوند. ‌البته گروهی از این افراد هم در امریکا مشغول کار هستند. همین گروه از فیلمسازان، مدتی قبل به سیاست‌های ‌کشورشان در ممنوعیت کامل سینما اعتراض کردند. بسیاری از فیلمسازان این کشور معتقدند سینما و تلویزیون ‌رسانه‌های قدرتمندی هستند که از آنها می‌توان برای پیشبرد هر هدفی استفاده کرد و به همین دلیل دولت آنها به ‌جای تعطیل کردن سینماها باید مستقیما وارد این عرصه شده و کنترل آن را به‌دست گیرد. ‌

‌فهمی فرهت، فیلمساز عربستانی مقیم کالیفرنیا در مصاحبه‌ای با روزنامه «خلیج تایمز» در این باره گفت: ‌‌هالیوود تاکنون توانسته به خوبی از طریق فیلم‌هایش بر دیدگاه مردم نسبت به دیگر مردم جهان و فرهنگ‌های ‌دیگر، تاثیر بگذارد، عربستان نیز می‌تواند از رسانه‌ها بطور کلی در جهت بهبود چهره جهانی اسلام و به طور ‌خاص بهبود چهره خود در سطح جهان، استفاده نماید. به نظر من پایه‌گذاری یک جشنواره فیلم آماتور در زمینه ‌فیلم‌های کوتاه و مستند در عربستان سعودی برای جوانان، می‌تواند یک شروع بسیار خوب باشد. با استفاده از این ‌روش می‌توانیم با بودجه‌ای کم، علاوه بر کشف استعداد جوانان، فیلم‌های آنها را به نمایش درآوریم و بدین‌ترتیب از ‌آنها حمایت کنیم. ‌

البته در شرح تاریخ سینمای عربستان به نکته دیگری هم باید اشاره کرد و آن هم مجوزی است که در سال 2005 ‌برای نمایش برخی فیلم‌ها صادر شد. در واقع آن حادثه اولین نمایش عمومی فیلم به طور رسمی در سال‌های اخیر ‌در عربستان بود. حتما دلتان می‌خواهد بدانید در آن سال چه فیلم‌هایی به نمایش درآمد. در آن سال چند کارتون که ‌به زبان عربی دوبله شده بود در سالن هتلی در ریاض روی پرده رفت. این را هم بدانید که فقط زن‌ها و کودکان ‌اجازه ورود به آن سالن را داشتند. گویا مسوولان فرهنگی عربستان آن کارتون‌ها را برای مردان بزرگسال، مخرب ‌تشخیص داده بودند.‌

یکی از کارکنان سفارت سعودی در عربستان درباره تغییر سیاست‌های عربستان در قبال سینما، گفته است:‌ خیلی ‌از فیلم‌هایی که در دهه1970 به نمایش درمی‌آمدند برای مردم و فرهنگ ما توهین‌آمیز بودند به همین دلیل فعالیت ‌سینماها متوقف شد. اما حالا دیگر اوضاع فرق کرده و در هر خانه‌ای تلویزیون وجود دارد و فیلم‌های خوبی هم ‌ساخته می‌شود.‌ این طور که از گفته‌هایش برمی‌آید از نظر این افراد فیلم‌های سال‌های اخیر ‌اخلاقی‌تر و بهتر از دهه 1970 هستند! ‌

حسن فرمانی‌