وقتی رودخانه‌ها پنچر می‌شوند

چشم امیدمان به آب‌های زیرزمینی بود که آنها هم به خاطر مصرف بی‌رویه و استفاده از چاه‌های عمیق بشدت تخلیه شده‌اند، اما محققان کشورمان در حال بررسی امکان استفاده گسترده از یک فناوری جدید با معیارهای متفاوت هستند. آنها سد لاستیکی را پیشنهاد می‌کنند که هر چند در بعضی نقاط استان مازندران از آن استفاده شده، اما هنوز هم به طور گسترده مورد بهره‌برداری قرار نگرفته است.

این واژه هر چند ابتدا به نظر چندان معقول نمی‌رسد، اما در عمل ویژگی‌هایی دارد که استفاده گسترده از آن را ممکن می‌کند.  اگر شما هم این گزارش را بخوانید با ما و محققان هم‌عقیده می‌شوید.

ایران علاوه بر گستردگی زمین‌های مستعد کشاورزی، از تنوع آب و هوایی بسیار زیادی برخوردار است، ولی کمبود نزولات آسمانی و توزیع نامناسب آن، محدودیت منابع آب و ناهمواری‌ها، استفاده کامل از زمین‌های قابل کشت را ناممکن کرده است.

در‌‌‌حال حاضر نزدیک به 31 درصد خاک کشورمان یعنی حدود 51‌‌میلیون هکتار، استعداد خوب و متوسط برای کشاورزی دارد؛ اما هنوز 64‌‌درصد منابع خاک بااستعداد بالقوه کشاورزی که حدود 33 میلیون هکتار است برای تولید به کار گرفته نشده است. گاهی هم پیش آمده که به دلیل عدم بارندگی مناسب و در دسترس نبودن آب سدها و رودخانه‌ها، زمین‌های کشاورزی در اراضی وسیعی بدون استفاده باقی بمانند. چون میزان آبی که تاکنون از منابع زیرزمینی و بارش استحصال شده کافی به نظر نمی‌رسد، همچنان با بحران آب مواجه هستیم.

در کشور خشکی مثل ایران باید مهارت، دقت و تمهیداتی برای جمع‌آوری بهتر آب در نظر گرفته شود. برای حل این مساله یا باید منابع آب جدید ایجاد یا از همین منابع موجود به بهترین شکل استفاده شود. در بسیاری از مناطق ایران، آب‌های سطحی موجود ممکن است در برخی از ماه‌های سال برای مصارف آبیاری کافی نباشد. به همین دلیل به اعتقاد محققان احداث سدهای مختلف کارگشاست.

اما چه نوع سدی؟

در مقایسه با طرح‌های عظیم سدسازی که هزینه‌های سنگین و دوره‌های احداث ساختمان و تکمیل طولانی دارند و پس از چند سال به بهره‌برداری کامل می‌رسند، احداث سدهای کوچک مخزنی انحرافی لاستیکی، منطقی‌تر به نظر می‌رسد. این سدها از نظر طراحی ساده‌ترند و هزینه‌های بسیار پایین‌تر و دوره احداث و تکمیل کوتاه‌تری دارند.
(حداکثر یک ماه) به اعتقاد محققان می‌توان 100 طرح سد لاستیکی را در کشور شروع کرد و همزمان به اتمام رساند.از نظر اقتصادی هم سدهای لاستیکی 100 برابر کمتر هزینه‌بر هستند.

لاستیک از کجا؟

سابقه لاستیک‌سازی در ایران حدود 200 سال است. گیوه‌های (کفش‌های زنانه و مردانه) با کف لاستیکی حداقل 150 سال پیش تهیه می‌شد و مورد استفاده قرار می‌گرفت. لاستیک در ایران از مواد نفتی و کائوچو درست و نسبت به کشورهای دیگر بسیار ارزان‌تر تمام می‌شود.

با توجه به این که در ایران بیش از 10 کارخانه لاستیک‌سازی وجود دارد و سابقه و تجربیات آن به ده‌ها سال می‌رسد، از نظر فناوری کمبودی به نظر نمی‌رسد. لاستیک مورد استفاده در سدهای لاستیکی از جنس منجیت مورد استفاده در جنت خودروها، تسمه‌های بالابرنده و کف گیوه‌هاست.

چه کارها که نمی‌کند این سد

این نوع سدها، سیلاب‌ها را کنترل و جریان رودخانه را تنظیم می‌کند. این کار به وسیله دستگاه‌های الکترونیکی در اتاق کنترل و به طور خودکار انجام می‌شود. وقتی سطح آب از یک مقدار مشخص پایین‌تر می‌آید، سیلاب پایان یافته است. در این هنگام، دستگاه الکترونیکی کنترل، دستور افراشتن سد را اعلام می‌کند که با این اعلام، کمپرسور هوا به کار می‌افتد و سد را باد می‌کند.

این نوع سد همچنین رسوبات رودخانه‌ای را کنترل می‌کند. از آنجا که سکوی بتونی محل استقرار سد لاستیکی در کف رودخانه و همتراز با بستر آن کار گذاشته می‌شود هنگام خواباندن سد، شرایط رودخانه مانند شرایط پیش از احداث سد لاستیکی است. این ویژگی باعث می‌شود پشت سدهای لاستیکی را رسوب پر نکند، چرا که هنگام وقوع سیل که بیشترین بار رسوب‌گذاری رودخانه است، سد به صورت خودکار به حالت خوابیده درمی‌آید و رودخانه شرایط طبیعی پیدا می‌کند.

به صرفه‌تر است‌

احداث این سدها مزایای اقتصادی را هم به همراه دارد. چنین سدهایی به فوندانسیون پیچیده‌ای نیاز ندارند و می‌توانند تا دهانه‌ای به طول 100 متر اجرا شوند؛ همچنین به کمترین حفاظت و نگهداری نیاز دارند.

قسمت عمده تعمیرات مربوط به سیستم‌های مکانیکی سد است. تعمیر و نگهداری بدنه سد هم شباهت زیادی به تعمیر لاستیک خودرو دارد و در صورت سوراخ شدن بدنه سد، آن را مانند لاستیک خودرو پنچرگیری می‌کنند.

این نوع سدها در برابر زلزله مقاوم و انعطاف‌پذیر هستند و با توجه به نصب و ساخت بسیار سریع‌‌شان نسبت به سدهای بتونی و فولادی اهمیت بالایی دارند.

سدهای لاستیکی برای کنترل سد و حفاظت ساحلی در برابر فرسایش گزینه مناسبی هستند، همچنین با نصب روی بندها و سدها ارتفاع آنها را افزایش می‌دهد و به تولید برق هم کمک شایان توجهی می‌شود و با توجه به کاهش آلودگی آب و افزایش ظرفیت ذخیره سدها، نسبت به نمونه‌های مشابه برتری دارند. یکی از ویژگی‌های بسیار مهمی که در استفاده از سدهای لاستیکی مدنظر قرار می‌گیرد، استفاده از آنها برای جلوگیری از نفوذ آب شور دریا به ساحل هنگام مد است.

و البته مشکلاتی هم دارد

البته این نوع سد مشکلات خاص خود را دارد که به خاطر کارایی بالای آن چندان به نظر نمی‌آید. این مشکلات گاهی بر اثر آسیب‌دیدگی بدنه سد هنگام خالی کردن باد بدنه پیش می‌آید یا با برخورد اجسام بزرگ و نوک‌تیز مانند تنه درخت و ... بدنه سد خراشیده یا سوراخ می‌شود.

و مزیت‌ها

این نوع سدها سریع نصب می‌شوند و دوامی بیش از 20 سال دارند. تعمیر و نگهداری آنها آسان است و می‌توان آن را روی کلیه نهرها، کانال‌ها و رودخانه‌ها به تعداد زیاد استفاده کرد؛ مثلا اگر روی یک نهر کوچک چندین سد لاستیکی در طول مسیر زده شود، در فصول بارانی مثل پاییز و زمستان پرآب شده و به یک رودخانه تبدیل خواهد شد و می‌تواند در فصول بعدی مورد استفاده قرار بگیرد.

و در نهایت احداث سد

معمولا محققان برای نصب این نوع سدها محل را از نظر زمین‌شناسی و عمق مورد بررسی قرار می‌دهند، عرض مسیر و لایه‌های زمینی و بستر را شناسایی کرده، مسیر رودخانه را به چپ یا راست سد از طریق حفر تونل یا نهر انحرافی منحرف و بستر رودخانه را پس از خشک شدن در عرض پی‌ریزی و بتون آرمه می‌کنند. پس از 2 هفته، بخش اصلی سد یا بدنه را که بالاآورنده سطح آب و از جنس لاستیک است، روی آن نصب می‌کنند. محققان معتقدند با احداث این سدها در مسیر رودخانه‌های زاینده‌رود و اترک، از خشک شدن آنها جلوگیری می‌شود. کارون طغیان نمی‌کند و بخش اندکی از آن وارد خلیج فارس می‌شود و اروند‌رود همیشه شیرین و پر آب باقی مانده و می‌تواند محل تردد کشتی‌های بزرگ باشد و در ضمن آب شیرین اروند‌رود با آب شور خلیج فارس مخلوط نخواهد شد.

سدی که باد می‌شود

سدهای لاستیکی از یک تیوپ هوا که به یک بستر متصل می‌شود، تشکیل شده است. در انواع قدیم سدهای لاستیکی، از مخلوط آب و هوا برای متورم کردن تیوپ استفاده می‌شد. در حال حاضر هم از سدهای قابل باد شدن استفاده می‌شود.

سدهای لاستیکی شامل 3 بخش بدنه سد، بستر سد و تجهیزات مهار و سیستم کنترل و بهره‌برداری هستند که بدنه این نوع سد، ترکیبی از لاستیک و الیاف تقویت‌کننده است و به صورت ورق تولید می‌شود. برای حفاظت از بدنه سد در برابر عوامل جوی و همچنین اجسام معلق در آب، از مواد مختلفی برای مقاوم کردن بدنه استفاده می‌شود.
از جمله این مواد می‌توان به کلروپرن، اتیلن پروپلین مونومر  که هر دو ماده مقاومت بالایی در برابر عوامل جوی و تغییرات گسترده درجه حرارت محیط دارند  اشاره کرد که این نوع مواد از فیبرهای سخت که تحت فشار و حرارت زیاد قرار می‌گیرند، تشکیل می‌شود.

عاصفه اله‌وردی‌