جام جم آنلاین: سالمندی جمعیت در ایران بهتدریج در حال تبدیلشدن به یکی از چالشهای جدی و کمصدای نظام سلامت است. نکته مهم این است که سالمندی صرفا به معنای افزایش تعداد افراد بالای ۶۰ سال نیست، بلکه به معنای تغییر اساسی در الگوی بیماریها، میزان مراجعات به بیمارستانها، هزینههای درمان، نیازهای پرستاری و ساختار خدمات بهداشتی و درمانی کشور است. مسأله اصلی این نیست که جمعیت ایران در حال پیر شدن است؛ مسأله این است که آیا نظام سلامت کشور برای پاسخگویی به نیازهای یک جامعه سالمند آمادگی دارد یا خیر. این مسأله از چند جهت میتواند به یک بحران خاموش تبدیل شود.
در گذشته، بخش قابلتوجهی از مراجعات نظام سلامت به بیماریهای عفونی و مشکلات درمانی کوتاهمدت مربوط میشد، اما با افزایش سن جمعیت، الگوی بیماریها نیز تغییر کرده است. این موضوع درحالیاست که ساختار درمانی ما همچنان بیشتر بیمارستانمحور و متکی بر درمان بیماریهاست. از طرفی بسیاری از سالمندان بهطور همزمان به چند بیماری مزمن همچون بیماریهای قلبی ــ عروقی، دیابت، فشارخون، سرطانها، آلزایمر و سایر اختلالات شناختی، مبتلا بوده که با افزایش سن شیوع بیشتری پیدا میکنند و نیازمند مراقبت و پیگیری مستمر هستند.
هماکنون ما شاهد تغییر الگوی بیماریها در دوران سالمندی هستیم؛ بنابراین، دیگر نمیتوان نیازهای درمانی این قشر را صرفا با یک دوره کوتاه درمان برطرف کرد و این افراد به مراقبتهای مستمر و طولانیمدت نیاز دارند. از سوی دیگر، همین چند بیماری و مصرف همزمان داروهای متعدد از مسائل مهم دوران سالمندی بهشمار میرود. بسیاری از سالمندان بهطور همزمان به چند بیماری مزمن مبتلا هستند و به همین دلیل داروهای مختلفی مصرف میکنند. این موضوع خطر تداخلات دارویی، بروز عوارض جانبی و بستریهای مکرر را افزایش میدهد و به مراجعات بیشتر این افراد به بیمارستانها و مراکز درمانی میانجامد. در این میان، پزشک خانواده میتواند با نظارت بر روند درمان و مصرف داروها، از بروز چنین مشکلاتی پیشگیری کند. تشکیل پرونده سلامت برای هر سالمند، پیگیری مستمر وضعیت جسمی و درمانی، هماهنگی میان متخصصان و راهنمایی او در مسیر درمان، ازجمله اقداماتی است که به کاهش مراجعات غیرضروری به مراکز درمانی و بیمارستانها کمک میکند.
به هر حال اگر از امروز برای سالمندی جمعیت برنامهریزی نکنیم، طی پنج سال آینده نظام سلامت با چند چالش جدی مواجه خواهد شد. نخستین پیامد، افزایش فشار بر بیمارستانها و مراکز درمانی است. با افزایش روزافزون جمعیت سالمندان، تعداد مراجعات درمانی و نیاز به بستری و مراقبتهای تخصصی نیز بیشتر خواهد شد. در چنین شرایطی، ظرفیت فعلی مراکز درمانی ممکن است پاسخگوی حجم نیازهای درمانی و مراقبتی سالمندان نباشد. دومین مسأله، افزایش هزینههای نظام سلامت است. هرچه تعداد بیماران سالمند بیشتر شود، هزینههای مربوط به دارو، بستریهای مکرر و مراقبتهای طولانیمدت نیز افزایش پیدا میکند.
این هزینهها علاوه بر نظام سلامت، فشار مالی قابلتوجهی بر خانوادهها، شرکتهای بیمه و دولت تحمیل خواهد کرد. سومین چالش، کمبود نیروی انسانی متخصص در حوزه مراقبت از سالمندان است. در سالهای آینده به پزشکان آموزشدیده در حوزه سالمندی، پرستاران متخصص، فیزیوتراپیستها، کاردرمانگران و مراقبان حرفهای بیشتری نیاز خواهیم داشت و نظام سلامت باید از هماکنون برای تأمین و تربیت این نیروها برنامهریزی کند. چهارمین مسأله، افزایش فشار بر خانوادههاست. در ایران، هنوز بخش قابلتوجهی از مسئولیت مراقبت از سالمندان بر دوش اعضای خانواده قرار دارد.
در شرایطی که خانوادهها کوچکتر شدهاند و فرزندان نیز اغلب شاغل هستند، نگهداری و مراقبت از والدین سالمند میتواند به یک مسأله جدی اجتماعی و اقتصادی تبدیل شود. در نهایت، افزایش ناتوانی و کاهش کیفیت زندگی سالمندان نیز از پیامدهای مهم این وضعیت خواهد بود. افزایش هزینههای مرتبط با سالمندی میتواند بر شرایط اقتصادی خانوادهها تأثیر منفی بگذارد و کیفیت زندگی سالمندان و اعضای خانواده آنها را کاهش دهد.
برای مواجهه با این شرایط، وزارت بهداشت و نظام سلامت کشور باید از همین امروز اقدامات مشخصی را در دستورکار قرار دهند. نخست، توسعه طب سالمندی و تربیت نیروی انسانی متخصص در این حوزه ضروری است. دوم، باید مراقبتهای اولیه بهداشتی و درمانی تقویت شوند تا سالمندان پیش از رسیدن به مراحل پیچیده بیماری، تحت مراقبت و پیگیری مستمر قرار گیرند. سوم، توسعه مراقبت در منزل باید بهعنوان یکی از اولویتهای نظام سلامت مورد توجه قرار گیرد تا همه نیازهای مراقبتی سالمندان به مراجعه و بستری در بیمارستانها وابسته نباشد. چهارم، اصلاح پوششهای بیمهای و فراهم کردن حمایتهای مالی متناسب با نیازهای درمانی و مراقبتی سالمندان اهمیت زیادی دارد. پنجم، توسعه مراکز و خدمات چندبخشی و هماهنگ برای ارائه مراقبتهای تخصصی و مستمر به سالمندان ضروری است. در نهایت، حمایت از خانوادهها و تقویت ظرفیت آنها برای مراقبت از اعضای سالمند باید در دستورکار قرار گیرد.
اجرای این اقدامات از هماکنون میتواند کمک کند تا در پنج سال آینده و سالهای پس از آن، نظام سلامت کشور با فشارهای مالی، کمبود مراکز درمانی و محدودیت ظرفیت مراقبتی کمتری مواجه شود و آمادگی بیشتری برای پاسخگویی به نیازهای جمعیت سالمند داشته باشد.
نویسنده: دکتر محمدرضا رئیسفیروز / رئیس بخش قلب بیمارستان فرهیختگان