جام جم آنلاین: سینما همواره ما را با پرسشهای اخلاقی روبهرو میکند؛ حتی زمانی که فیلمساز مستقیماً به این موضوع نمیپردازد. انتخاب شخصیتها، نوع مواجهه با واقعیت، نحوه نمایش رنج انسانها و حتی پایانبندی یک فیلم میتواند نوعی نگاه اخلاقی همراه خود داشته باشد. در سینمای ایران نیز بسیاری از فیلمهای ماندگار، بهجای آنکه بهطور مستقیم درباره خوبی و بدی بگویند، مخاطب را در موقعیتهایی قرار دادهاند که ناگزیر است در باورهای خود بازنگری داشته باشد. از تلاش کودکانه شخصیتهای فیلمهای عباس کیارستمی برای انجام یک کار بهظاهر ساده تا تعارضهای پیچیده شخصیتهای اصغر فرهادی، همچنین از مفهوم ایثار در آثار ابراهیم حاتمیکیا تا مواجهه با فقر و کرامت انسانی در سینمای مجید مجیدی و مسائل اجتماعی و نسلی در آثار رسول صدرعاملی، اخلاق همیشه یکی از لایههای قابل تأمل در سینمای ایران بوده است. اما پرسش اینجاست که اخلاق در سینما بهطور دقیق چه معنایی دارد؟ آیا فیلمساز موظف است ارزشهای اخلاقی جامعه را تقویت کند؟ سینما تا چه اندازه میتواند در شکلگیری حساسیتهای اخلاقی جامعه مؤثر باشد؟
برای پاسخ به این پرسشها با دکتر پژمان دادخواه، استاد دانشگاه و پژوهشگر مطالعات سینمای ایران گفتوگو کردهایم که در ادامه از نظر میگذرانید.

وقتی از اخلاق در سینما صحبت میکنیم، منظور چیست؟ آیا همیشه باید بهدنبال پیامهای اخلاقی در داستان فیلمها باشیم؟
به نظرم اگر اخلاق را صرفا در پیام داستان یا رفتار خوب و بد شخصیتها جستوجو کنیم، بخش مهمی از مسأله را نادیده گرفتهایم. اخلاق در سینما فقط به این مربوط نیست که شخصیت اصلی فیلم چه تصمیمی میگیرد یا در پایان داستان چه کسی به نتیجه مطلوب میرسد. مسأله مهمتر، نوع نگاه فیلمساز به انسان و موقعیتی است که برای او خلق میکند. برای مثال، در فیلم «بچههای آسمان» ساخته مجید مجیدی، با داستانی بهظاهر ساده روبهروهستیم. گمشدن کفشهای زهرا و تلاش علی برای حل این مسأله، زمینه شکلگیری روایتی انسانی را فراهم میکند. اما آنچه فیلم را از یک داستان ساده خانوادگی فراتر میبرد، توجه آن به مسئولیتپذیری، همدلی، فقر و کرامت انسانی است. علی و زهرا در شرایطی قرار گرفتهاند که ناچارند بیش از آنچه از کودکان در سنوسال آنها انتظار میرود، مسئولیتپذیر باشند. فیلم بدون آنکه درباره فضیلتهای اخلاقی سخنرانی و بیانیه صادر کند، این مفاهیم را در رفتار و مناسبات شخصیتها به نمایش میگذارد. بنابراین، معتقدم اخلاق در سینما بیش از آنکه در پیامهای مستقیم حضور داشته باشد، در شیوه مواجهه فیلمساز با انسان و مسائل زندگی او شکل میگیرد.
اگر بخواهیم از منظر فرهنگ ایرانی و آموزههای اسلامی به اخلاق در سینما نگاه کنیم، چه مفاهیمی ظرفیت بیشتری برای بازنمایی هنری دارد؟
ترجیح میدهم بهجای تمرکز صرف بر مفاهیمی مانند راستگویی یا پرهیز از دروغ، به مجموعهای از ارزشهای عمیقتر در سنت اخلاقی ایرانی ــ اسلامی توجه کنیم؛ مفاهیمی مانند مروت، جوانمردی، انصاف، حرمت انسان، احسان، گذشت و مسئولیت در قبال دیگران. برای مثال، مروت در فرهنگ ایرانی صرفا به معنای انجام یک کار خیر نیست؛ بلکه نوعی منش انسانی است که در شرایط دشوار خود را آشکار میکند. جوانمردی نیز زمانی معنا پیدا میکند که انسان بتواند در موقعیت قدرت، از جایگاه خود سوءاستفاده نکند و مهربان و بخشنده باشد.
به نظرم فیلم «باشو، غریبه کوچک» نمونهای درخشان در این رابطه است. فیلم درباره کودکی است که بهدلیل جنگ از محیط زندگی خود جدا و وارد فضایی کاملا متفاوت میشود. نایی، زن روستایی، بدون آنکه در ابتدا زبان و فرهنگ باشو را بشناسد، او را میپذیرد و از او مراقبت میکند. اما اهمیت فیلم فقط در رفتار انسانی نایی خلاصه نمیشود. باشو در محیط جدید با نوعی بیگانگی و طرد اجتماعی نیز مواجه است؛ تفاوت زبان، رنگ پوست و خاستگاه جغرافیایی او موجب میشود که بخشی از جامعه محلی نتواند بهسادگی حضورش را بپذیرد.
از این منظر، فیلم صرفا روایتی درباره مهربانی و مهماننوازی نیست، بلکه به مسأله پیشداوری، مرزبندی میان خودی و دیگری و دشواری پذیرش تفاوت نیز میپردازد. نایی در برابر این نگاه طردکننده میایستد و با پذیرش باشو، امکان شکلگیری رابطهای انسانی را فراهم میکند. یکی از وجوه ارزشمند فیلم همین است که اخلاق مواجهه با دیگری را در دل موقعیتی اجتماعی و ملموس تصویر میکند. از این منظر، این فیلم را میتوان روایتی هنری از مهماننوازی، شفقت، همبستگی و پذیرش تفاوت دانست؛ ارزشهایی که در سنت فرهنگ ایرانی و آموزه¬های اخلاق اسلامی جایگاه مهم و اساسی دارند.
آیا میتوانیم بگوییم سینمای ایران در بازنمایی اخلاق دینی و معنویت، به زبان و زیباییشناسی مستقلی رسیده است؟
این موضوع به بررسی دقیقتری نیاز دارد، اما سینمای ایران در برخی آثار خود توانسته معنویت را با استفاده از عناصر و امکانات سینمایی بدون آنکه به گفتوگوهای مستقیم دینی یا بیان صریح مفاهیم اعتقادی متوسل شود، بازنمایی کند. برای مثال، در فیلم «طلاومس» ساخته همایون اسعدیان، معنویت در مراقبت از همسر بیمار، در تحمل دشواریها و در تغییر تدریجی نگاه شخصیت اصلی به زندگی تجلی پیدا میکند. فیلم بهطور مستقیم و شعاری به ما نمیگوید معنویت چیست؛ بلکه امکان درک و تجربه آن را در بستر مناسبات انسانی فراهم میکند. همچنین در «یک حبه قند» ساخته رضا میرکریمی، آیینهای خانوادگی، مناسبات خویشاوندی، مهماننوازی و جزئیات زندگی جمعی، بخشی از جهان فرهنگی و اخلاقی ایرانی را شکل میدهند.
خانه و حیاط در این فیلم تنها محل وقوع اتفاقات نیستند، بلکه فضایی برای نمایش روابط، خاطرات و پیوندهای خانوادگی بهشمار میآیند. از سوی دیگر، تقابل فضای جشن و شادی با وقوع مرگ، لایه دیگری از معنای فیلم را شکل میدهد و مخاطب را با شکنندگی زندگی و تغییر ناگهانی موقعیتهای انسانی مواجه میکند. در چنین اثری، اخلاق را میتوان در روابط میان افراد، رفتارهای روزمره و شبکه عاطفی خانواده جستوجو کرد. یکی از ظرفیتهای مهم سینمای ایران، امکان پیوند دادن معنویت با جزئیات زندگی روزمره است. چنین رویکردی میتواند به شکلگیری نوعی زیباشناسی اخلاقی منجر شود که در آن، امر معنوی از زندگی جدا نیست، بلکه از راه فرم، فضا، میزانسن و روابط انسانی در متن تجربههای عادی انسان معنا پیدا میکند.
در آثار عباس کیارستمی نوعی توجه به مسئولیت فردی و رفتار اخلاقی دیده میشود. با این تفاوت که او از روایتهای ساده و روزمره استفاده میکند. این سادگی چه کارکردی دارد؟
کیارستمی از آن دسته فیلمسازانی است که نشان میدهد برای طرح یک مسأله عمیق اخلاقی، الزاما به داستانی پیچیده و پرحادثه نیاز نداریم. در «خانه دوست کجاست؟» یک کودک برای بازگرداندن دفتر مشق دوستش تلاش میکند. از نظر اتفاقات داستانی با ماجرای بسیار سادهای روبهرو هستیم، اما همین اتفاق کوچک به مسألهای درباره مسئولیتپذیری و توجه به دیگری تبدیل میشود. احمد، کاری را انجام میدهد که شاید از نظر بزرگترها چندان مهم نباشد، اما برای او اهمیت اخلاقی دارد. او نمیتواند نسبت به مشکلی که برای دوستش ایجاد شده بیتفاوت باشد.
نکته مهم این است که کیارستمی به مخاطب نمیگوید این رفتار چقدر ارزشمند است، بلکه اجازه میدهد خودمان اهمیت آن را کشف کنیم. همچنین سادگی روایت در اینجا به معنای ساده بودن مسأله نیست؛ برعکس، موقعیتی کوچک به فرصتی برای تأمل درباره مسئولیت فردی تبدیل میشود. در «طعم گیلاس» نیز پرسشهای عمیقتری درباره زندگی، مرگ، انتخاب و نسبت انسان با جهان مطرح میشود. فیلم پاسخ آمادهای در اختیار مخاطب قرار نمیدهد و همین ویژگی باعث میشود پرسش¬ها و مسأله اخلاقی و وجودی آن پس از پایان فیلم نیز ادامه پیدا کنند.
یکی از دستاوردهای مهم کیارستمی این بود که به مخاطب اعتماد میکرد و برای قدرت اندیشیدن و تفسیر او ارزش قائل بود. البته باید میان خوانش اخلاقی یک فیلم و نیت قطعی فیلمساز تفاوت قائل شد. ما میتوانیم خانه دوست کجاست؟ را از منظر مسئولیتپذیری تحلیل کنیم، اما این به معنای آن نیست که فیلم را صرفا اثری برای آموزش یک فضیلت اخلاقی بدانیم. ارزش سینمای کیارستمی تا حد زیادی در همین گشودگی و امکان خوانشهای متنوع نهفته است.
در سوی دیگر، فیلمهایی مانند آثار ابراهیم حاتمیکیا قرار دارند که معمولا با مسائل اجتماعی، سیاسی و ارزشی درگیرند. اخلاق در این نوع سینما چگونه شکل میگیرد؟
در سینمای حاتمیکیا، اخلاق اغلب با مفاهیمی مانند تعهد، وفاداری، ایثار و مسئولیتپذیری در برابر دیگران پیوند دارد. اما نکته قابل توجه اینکه این مفاهیم همیشه در شرایطی آرام و بدون تعارض مطرح نمیشوند، بلکه اغلب در موقعیتهایی قرار میگیرند که شخصیتها ناچارند میان ارزشها و مسئولیتهای مختلف دست به انتخاب بزنند. در «آژانس شیشهای»، حاجکاظم خود را در شرایطی میبیند که نجات دوستش را ضرورتی فوری و انکارناپذیر تلقی میکند و برای دفاع از باورها و دغدغههایش دست به اقداماتی میزند که از منظر اجتماعی محل بحث هستند. همین مسئله فیلم را به اثری قابل بحث تبدیل میکند و زمینه طرح پرسشهای اخلاقی را فراهم میآورد: وفاداری به یک دوست تا چه اندازه میتواند بر تصمیمها و رفتارهای فرد تأثیر بگذارد؟
جامعه در قبال افرادی که در مقاطع حساس برای آن فداکاری کردهاند، چه مسئولیتی دارد؟ فیلم این پرسشها را در قالب یک موقعیت دراماتیک مطرح میکند. در فیلم «از کرخه تا راین» نیز ایثار و مسئولیت در قبال کسانی که در جنگ آسیب دیدهاند، به یکی از محورهای اصلی تبدیل میشود. حاتمیکیا در این اثر تلاش میکند نسبت میان تجربههای فردی و ارزشهای جمعی را از زاویهای انسانی به تصویر بکشد. به نظرم، یکی از نقاط قوت این آثار، تبدیل مفاهیم کلی و انتزاعی به موقعیتهایی ملموس و انسانی است. مخاطب صرفاً با مفاهیمی مانند ایثار و وفاداری روبهرو نمیشود، بلکه ابعاد مختلف این مفاهیم و ارزشها، تأثیرشان بر زندگی افراد و پیامدهایشان در موقعیتهای دشوار را نیز درمییابد.
رسول صدرعاملی در بخش مهمی از کارنامه خود به نوجوانان و مسائل اجتماعی و خانوادگی آنها پرداخته است. اهمیت این نوع سینما را از زاویه اخلاقی چطور ارزیابی میکنید؟
یکی از ویژگیهای قابل توجه سینمای رسول صدرعاملی، توجه به نوجوان به عنوان انسانی مستقل با مسائل، احساسات و قدرت تصمیمگیری خاص خودش است. در بسیاری از فیلمهای اجتماعی، نوجوانان بیشتر در حاشیه زندگی بزرگترها قرار میگیرند؛ اما صدرعاملی تلاش کرده آنها را در مرکز روایت قرار دهد و جهان را از زاویه نگاهشان بررسی کند. در «دختری با کفشهای کتانی»، ما با دختری نوجوان مواجه هستیم که در جریان یک اتفاق، ناگهان خود را در برابر قضاوتهای اجتماعی و خانوادگی میبیند. فیلم فقط درباره یک مسأله شخصی نیست؛ بلکه درباره نحوه مواجهه جامعه با نوجوانی را به پرسش می¬گذارد که از چارچوبهای مورد انتظار فاصله گرفته است.
یکی از موضوعات مهم در بحث اخلاق سینما، نحوه نمایش محرومیت و رنج انسانهاست که در عین نشان دادن رنج، فقط تلخی و تاریکی نشان داده نشود. فیلمساز در این مواقع چه مسئولیتی در بازنمایی این مسائل دارد؟
بهویژه زمانی که موضوع فیلم درباره گروههایی است که فرصت و امکان چندانی برای بیان تجربه خود در فضای عمومی ندارند، فیلمساز باید مراقب باشد که رنج انسانها را به ابزاری برای تأثیرگذاری احساسی بر مخاطب یا موفقیت تجاری تبدیل نکند. در اینجا مسئله فقط چگونگی نمایش فقر یا محرومیت نیست؛ بلکه این پرسشها نیز مطرحند که چه کسی حق سخنگفتن دارد، چه کسی از جانب دیگری حرف میزند و شخصیتهای بهتصویرکشیدهشده تا چه اندازه از هویت و استقلال برخوردارند.
در آثار مجید مجیدی، بهویژه «بچههای آسمان» و «رنگ خدا»، با نوعی توجه به کرامت انسانهای محروم مواجه هستیم. در رنگ خدا، شخصیت محمد (کودکی نابینا) صرفا بهعنوان فردی نیازمند ترحم معرفی نمیشود. او جهان را به شیوه خودش تجربه میکند و از تواناییهای عاطفی و ادراکی قابلتوجهی برخوردار است. فیلم در کنار نمایش محدودیتها و دشواریهای زندگی او، ظرفیتهای انسانی، تواناییها و جهان درونیاش را نیز به رسمیت میشناسد. البته در تحلیل چنین اثری باید مراقب بود که شخصیت دارای معلولیت را صرفا به نمادی از پاکی، معنویت یا رنج تبدیل نکنیم. محمد پیش از هر چیز، انسانی مستقل با خواستهها، احساسات و تجربههای خاص خود است.
رابطه او با پدر نیز یکی از محورهای مهم درام فیلم است که در آن، مسأله پذیرش، مسئولیت و دشواری مواجهه با تفاوتهای انسانی مطرح میشود. این موضوع اهمیت زیادی دارد. گاهی فیلمی درباره فقر ساخته میشود، اما شخصیت فقیر در آن فقط وسیلهای برای برانگیختن احساسات مخاطب است. در چنین شرایطی، انسان دیگر شخصیتی مستقل نیست، بلکه به موضوعی برای تماشای دیگران تبدیل میشود. این یکی از مسائل اساسی در چگونگی بازنمایی مسأله اخلاق در سینماست؛ اینکه فیلمساز تا چه اندازه برای شخصیتهای خود هویت و امکان حضور مستقل قائل میشود و از تبدیل رنج آنها به یک تصویر صرفا تأثیرگذار پرهیز میکند. در واقع، بازنمایی اخلاقی رنج زمانی شکل میگیرد که انسان رنجدیده را فراتر از رنجش ببینیم.
ویژگی اساسی سینمای اخلاقمدار ایران
شاید بتوان گفت مهمترین ویژگی چنین سینمایی، بازگرداندن انسان به مرکز توجه هنر است. معتقدم سینمای اخلاقمدار لزوما سینمایی نیست که شخصیتهای بینقص و رفتارهای کاملا پسندیده را نمایش دهد. اتفاقا انسان در بسیاری از لحظات زندگی با تردید، ضعف، اشتباه و انتخابهای دشوار مواجه است. هنر زمانی به اخلاق نزدیک میشود که این پیچیدگی را به رسمیت بشناسد و درعینحال، امکان تغییر و تعالی انسان را نیز نادیده نگیرد. فرهنگ ایرانی و آموزههای اسلامی میراث ارزشمندی از مفاهیمی مانند مروت، کرامت، عدالت، رحمت، وفاداری و نوعدوستی در اختیار ما قرار دادهاند. اما وظیفه سینما صرفا تکرار این مفاهیم نیست؛ بلکه باید آنها را در بستر زندگی معاصر بازخوانی کند و به تجربهای ملموس و قابلدرک برای مخاطب بدل سازد.
سینمای ماندگار و شریف ایران معمولا زمانی موفق بوده که توانسته شخصیتهایی خلق کند که مخاطب آنها را باور کند؛ حتی اگر با تصمیمها و رفتارهایشان موافق نباشد. شخصیتهای فیلمهای کیارستمی، مجیدی، کیمیایی، میرکریمی، حاتمیکیا، صدرعاملی، تبریزی و ... هرکدام از جهان متفاوتی میآیند، اما وجه مشترک بسیاری از آثار شاخص این فیلمسازان، توجه به موقعیت انسان و انتخابهای اوست. آنچه در بسیاری از این آثار قابل تأمل است، توجه به موقعیت انسان، پیچیدگی روابط و پیامدهای انتخابهای اوست؛ نه لزوما ارائه یک الگوی واحد از رفتار اخلاقی. امروز بیش از هر زمان دیگری به سینمایی نیاز داریم که بتواند درباره مسئولیت فردی، صداقت، اعتماد، عدالت، خانواده و رابطه انسانها با یکدیگر حرف بزند؛ اما نه با زبان شعار و نصیحت.
مخاطب امروز بهخوبی میتواند میان اثری که از دل یک تجربه صادقانه شکل گرفته و فیلمی که صرفا قصد انتقال یک پیام از پیش تعیینشده را دارد، تفاوت قائل شود. در نهایت، اخلاقی بودن یک فیلم را نباید فقط با این معیار سنجید که شخصیتهای آن چه رفتارهایی دارند یا داستان به چه نتیجهای میرسد. باید دید فیلمساز چگونه به انسان نگاه کرده، چه تصویری از روابط انسانی ارائه داده و تا چه اندازه توانسته مخاطب را به اندیشیدن درباره انتخابها و مسئولیتهایش دعوت کند. معتقدم سینمایی که بتواند چنین امکانی را فراهم کند، حتی اگر مستقیم درباره اخلاق صحبت نکند، سینمایی واجد ارزش اخلاقی است.
نویسنده: نسرین بختیاری / گروه فرهنگ و هنر
اولین واکنشها به تازهترین انیمیشن دیزنی: