اهالی چشم انتظار در کوچه های بلاتکلیف

 اینجا از آن کوچه‌هایی است که شاید در نقشه، تنها چند خط باشند، اما برای آدم‌های ساکن آن، تمام معنای «راه» را با خود دارند.در همین محدوده، میان کوچه‌های مریم ۳ و مریم ۱۲ در تنگ ۲، سال‌هاست قصه‌ای مردم این محله می‌آزارد؛ قصه‌ای که یک سرش به خانه‌های مردم می‌رسد و سر دیگرش به نامه‌ها، نقشه‌ها، مهرهای اداری و پاسخ‌هایی که هر کدام بخشی از ماجرا را روایت می‌کنند.

اهالی این محله، پوشه‌ای از کاغذها دارند؛ نامه‌هایی که نوشته‌اند، درخواست‌هایی که پی گرفته‌اند و پاسخ‌هایی که گرفته‌اند. اما سؤالی که مردم این محل را به ستوه آورده این است؛ «بالاخره راه خانه‌های ما کجاست؟»قصه‌ای که میان نقشه و کوچه مانده استبرای اهالی، این مسیر راهی است که سال‌ها از آن گذشته‌اند؛ راهی برای رسیدن به خانه، رساندن کودک به مدرسه، بردن سالمند به درمانگاه و در لحظه‌ای که شاید حادثه‌ای از راه برسد، مسیر رسیدن آمبولانس یا آتش‌نشانی.

شاید به همین دلیل است که در بخشی از پیگیری‌های آنان، موضوع دسترسی خودروهای امدادی نیز مورد توجه قرار گرفته است.اما پاسخ مدیریت شهری، روایت دیگری دارد.بر اساس اسناد ارائه‌شده، شهرداری اعلام کرده مسیر مورد بحث در طرح تفصیلی مصوب شهر بندر بوشهر، معبر عمومی مصوب نیست و ایجاد یا تثبیت آن به عنوان معبر عمومی، با ضوابط شهرسازی انطباق ندارد. در مکاتبات، به موضوع تفکیک اراضی و رعایت مقررات قانونی نیز اشاره شده است.

این پاسخ از منظر شهرسازی قابل تأمل است. شهر نمی‌تواند با مسیرهایی اداره شود که صرفاً بر اثر گذر زمان شکل گرفته‌اند و پشتوانه قانونی ندارند. نقشه و طرح مصوب، بخشی از نظم شهر است و نمی‌توان قانون را فقط آنجا خواست که به نفع ماست.اما روی دیگر ماجرا را هم باید دید؛ همان رویی که در کوچه، میان دیوار خانه‌ها و چهره ساکنان دیده می‌شود.

اگر این مسیر معبر عمومی نیست، راه قانونی جایگزین کجاست؟در این پرونده، یک اصل مهم نباید زیر سایه مطالبه دسترسی گم شود: حریم خانه و حق مالکیت مردم محترم است. هیچ‌کس نمی‌تواند به بهانه عبور و مرور، حریم ملک دیگری را نادیده بگیرد یا حقی را که قانون برای مالک شناخته، کنار بزند. اما از آن سو، اگر برای ملکی حق عبور یا دسترسی قانونی وجود داشته باشد، آن حق نیز نمی‌تواند قربانی یک پاسخ کوتاه اداری شود.اینجاست که مسئله، دیگر با حرف همسایه‌ها حل نمی‌شود؛ با حدس و گمان هم نه. سند باید حرف بزند، نقشه باید مشخص کند و قانون باید داوری کند.باید معلوم شود زمین مورد اختلاف دقیقاً چه وضعیتی دارد؛ مالکیت آن با چه کسی است، در سوابق ثبتی چگونه ثبت شده، تفکیک‌ها با چه مجوزی انجام شده، طرح تفصیلی چه می‌گوید و برای خانه‌هایی که در این محدوده قرار گرفته‌اند، مسیر قانونی دسترسی کدام است. چون مردم روی نقشه زندگی نمی‌کنند.

روی همان خاک راه می‌روند، پشت همان درها می‌خوابند و در همان کوچه‌ها منتظر رسیدن یک خودرو امدادی می‌مانند.لازم است، یک بار همه دستگاه‌های مرتبط کنار هم بنشینند؛ اسناد مالکیت و سوابق ثبتی بررسی شود و وضعیت مسیر، نه با روایت این طرف و آن طرف، بلکه با مستندات روشن شود. اگر مسیر موجود قانونی نیست، مسیر قانونی جایگزین برای ساکنان معرفی شود؛ اگر حقی برای عبور وجود دارد، همان حق به صورت قانونی تعیین تکلیف شود و اگر تخلفی در گذشته رخ داده، مسئولیت آن بر دوش کسانی قرار گیرد که مرتکب تخلف شده‌اند، نه مردمی که امروز در خانه‌های خود زندگی می‌کنند. و در تمام این فرآیند، یک اصل نباید فراموش شود: حل مسئله یک نفر نباید به قیمت تضییع حق دیگری تمام شود.این همان جایی است که مدیریت شهری باید میان قانون و زندگی، میان نقشه و زمین، میان حق مالک و حق دسترسی، راهی عادلانه پیدا کند.

اهالی تنگک ۲، دست‌کم بر اساس نامه‌ها و پیگیری‌های موجود، سال‌هاست در جست‌وجوی همین پاسخ‌اند. آنها امتیاز خارج از قانون نمی‌خواهند؛ می‌خواهند بدانند قانون درباره راهی که به خانه‌هایشان می‌رسد، چه می‌گوید.غروب که می‌شود، کوچه دوباره آرام می‌گیرد. خاک زیر چرخ خودروها بلند می‌شود و بعد آرام روی زمین می‌نشیند. خانه‌ها سر جای خود هستند؛ درها بسته‌اند و زندگی پشت آنها ادامه دارد. فقط یک چیز همچنان بلاتکلیف مانده است: راه.

شاید مسئله تنگک در ظاهر، چند متر کوچه و چند قطعه زمین باشد؛ اما در عمق خود، آزمونی است برای اینکه ببینیم شهر را چگونه می‌سازیم و قانون را چگونه به زندگی مردم می‌رسانیم.اگر مسیری غیرقانونی است، باید قانون درباره آن اجرا شود؛ اما قانون نباید در همان نقطه متوقف بماند. باید برای مردمی که امروز در آن محدوده زندگی می‌کنند نیز راه‌حل قانونی پیدا کند.مردم این محله سال‌ها نامه نوشته‌اند؛ حالا وقت آن است که به مطالبه به‌حقشان طبق آنچه قانونی و بجاست برسند و شاید تمام این گزارش را بتوان در یک جمله خلاصه کرد: راه خانه مردم، نباید جایی میان نقشه و زندگی گم شود.