دانشگاه، ستون اقتدار ملی

از یک‌سو انتظار می‌رود دانشگاه‌ها برای مسائل کشور راه‌حل ارائه دهند و از سوی دیگر، خود این نهاد‌ها با مشکلاتی مانند کمبود بودجه و فرسودگی تجهیزات دست‌وپنجه نرم می‌کنند. این روز‌ها نیز که کشور در حال مقابله با دشمن آمریکایی ــ صهیونیستی به سر می‌برد، دانشگاه‌ها بار دیگر به‌عنوان رکنی اساسی در توسعه و تاب‌آوری ملی مورد توجه قرار گرفته‌اند. بااین‌حال، همچنان این پرسش مطرح است که آیا دانشگاه‌ها صرفا تولیدکننده مقاله و مدرک هستند یا آن‌گونه که مسئولان آموزش عالی تاکید می‌کنند، باید آنها را موتور محرک توسعه و حل مسائل کشور دانست؟ در ادامه با تمرکز روی این مسائل با دکتر یوسف حجت، رئیس دانشگاه تربیت مدرس به‌صورت اختصاصی گفت‌و‌گو کرده‌ایم.

به نظر شما رویکرد اصلی دانشگاه‌ها در شرایط کنونی کشور چگونه باید مشخص شود؟
وقتی درباره نقش دانشگاه‌ها صحبت می‌کنیم، منصفانه نیست که فقط شرایط فعلی آن را ملاک قرار دهیم. برای مثال، دانشگاه تربیت مدرس درحال‌حاضر حدود ۱۰هزار دانشجو دارد که همگی در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری تحصیل می‌کنند. همچنین این دانشگاه حدود ۷۰۰ تا ۸۰۰ عضو هیات علمی دارد. طبیعی است که انتظار داشته باشیم این مجموعه بتواند به جامعه کمک کند و البته باید هم همین‌گونه باشد. اما موضوع فقط به دانشجویان و اعضای هیات علمی محدود نمی‌شود. دانشگاه تربیت مدرس نزدیک به ۵۰هزار فارغ‌التحصیل دارد، اگر نقش آنها را نیز اضافه کنیم، متوجه می‌شویم که بخش قابل توجهی از اتفاقات مثبتی که امروز در جامعه رخ می‌دهد، حاصل فعالیت دانشگاه‌هاست. برای نمونه، اگر در جنگ توانستیم موشک‌هایی بسازیم که با دقت بالا اهدافی را در فواصل بسیار دور مورد اصابت قرار دهند یا پهپاد‌هایی تولید کنیم که نقش موثری در میدان نبرد ایفا کردند، این دستاورد‌ها حاصل کار‌های ساده‌ای نیست. اینها فناوری‌های بسیار پیچیده و پیشرفته‌ای هستند که توسط نیرو‌های متخصص و فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌ها توسعه یافته‌اند. بنابراین، وقتی از دانشگاه سخن می‌گوییم، باید آن را به‌صورت یک مجموعه کامل ببینیم و نه صرفا در قالب دانشجو و استاد. 

به این ترتیب سهم دانشگاه‌ها در اقتدار ملی و خودکفایی چقدر است؟
اگر به صنایع کشور نگاه کنیم، خوشبختانه به‌جز چند استثنا، شاهد پیشرفت‌های قابل توجهی بوده‌ایم. در صنایع غذایی، ساختمانی، الکتریکی و بسیاری از حوزه‌های دیگر، محصولات ایرانی امروز تقریبا به استاندارد‌های جهانی رسیده‌اند. زمانی خرید کالای ایرانی با تصور کیفیت پایین همراه بود، اما امروز بسیاری از برند‌های داخلی از این نظر تفاوت محسوسی با نمونه‌های خارجی ندارند. این صنایع، آن‌هم در شرایط تحریم، به دست چه کسانی شکل گرفته و توسعه یافته‌اند؟ پاسخ روشن است: فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌ها. اگر از صنعت فراتر برویم، در حوزه‌های اقتصاد، سیاست، پزشکی و دیگر عرصه‌های کشور نیز شرایط به همین شکل است. امروز درحالی‌که کشور تحت تحریم قرار دارد و ناچار است بر توان داخلی خود تکیه کند، این خروجی‌های دانشگاه‌ها هستند که امور را پیش می‌برند. کشور‌های حوزه خلیج‌فارس را ببینید؛ در جریان جنگ، به‌دلیل وابستگی شدید به خارج، آسیب‌های جدی دیدند. اما ما، به لطف اتکا به توان داخلی، آسیب کمتری متحمل شدیم. در دوران جنگ با کمبود کالا مواجه نبودیم، درحالی‌که تصاویر فروشگاه‌های برخی کشور‌ها نشان می‌داد مردم برای خرید هجوم برده‌اند و فروشگاه‌ها توان تامین نیاز‌ها را ندارند. در کشور ما، اما نیاز‌های مردم از ظرفیت‌های داخلی تأمین می‌شد.

جنگ اخیر چه تصویری از جایگاه دانشگاه‌ها در اقتدار کشور ارائه داد؟
علت هدف قرار دادن دانشمندان و استادان دانشگاهی در جنگ اخیر روشن است؛ دشمن به‌خوبی می‌داند که این افراد، سازندگان ایران هستند؛ کسانی که با دانش و تخصص خود، کشور را قدرتمند، مستقل و سربلند می‌کنند. به همین دلیل نیز آنها را هدف قرار می‌دهد. از سوی دیگر، اطلاع‌رسانی و آگاهی‌بخشی درباره نقش دانشگاه‌ها در جبران آسیب‌های ناشی از جنگ نیز اهمیت زیادی دارد. برخی می‌پرسند دانشگاه چه دستاوردی داشته و کدام مشکل جامعه را حل کرده است؟ پاسخ من این است که بخش مهمی از مسائل کشور را دانش‌آموختگان دانشگاه‌ها حل می‌کنند؛ همان خروجی‌هایی که در عرصه‌های مختلف مسئولیت بر عهده گرفته‌اند. البته خود دانشگاه نیز مستقیما در حل مسائل نقش دارد، اما می‌خواهم بر بخشی تاکید کنم که کمتر دیده شده است. ما در کشور محصولات متعددی تولید می‌کنیم، اما ارزشمندترین سرمایه‌ای که به جهان عرضه می‌کنیم، نیروی انسانی است. دانشجویان ما وقتی به خارج از کشور می‌روند، با استقبال گسترده‌ای مواجه می‌شوند. بخشی از این مساله به استعداد ذاتی ایرانیان بازمی‌گردد، اما بخش مهمی از آن حاصل آموزش، تربیت و پژوهش در دانشگاه‌های کشور است. همین موضوع نشان می‌دهد دانشگاه‌های ما در انجام رسالت خود عملکرد موفقی داشته‌اند.

و دانشگاه تربیت مدرس چه نقشی در حل مسائل کشور دارد؟
این روز‌ها نیز دانشگاه‌ها فعالیت‌های بزرگی را در حال انجام دارند که شاید کمتر درباره آنها اطلاع‌رسانی شده باشد. در دانشگاه تربیت مدرس صد‌ها طرح پژوهشی در حال اجراست که هریک در همکاری با دستگاه‌های اجرایی، به حل مسائل مختلف کشور کمک می‌کنند. با توجه به این‌که دانشگاه تربیت مدرس دانشگاهی جامع است و تقریبا همه رشته‌های علمی را در بر می‌گیرد، در حوزه‌هایی مانند کشاورزی، صنعت و پژوهش فعالیت دارد و به‌طور مستمر با شرکت‌ها، سازمان‌ها، شهرداری‌ها و وزارتخانه‌های مختلف قرارداد همکاری منعقد می‌کند تا برای مسائل آنها راهکار‌های علمی ارائه دهد. در کنار این فعالیت‌ها، تلاش می‌کنیم جایگاه علمی کشور را نیز در سطح بین‌المللی ارتقا دهیم. البته در چند سال اخیر از نظر رتبه‌بندی جهانی با افت مواجه شده‌ایم. ایران از نظر تولید علم اکنون در رتبه هجدهم در جهان قرار دارد؛ درحالی‌که چند سال پیش رتبه شانزدهم را در اختیار داشت.

علت این افت را چه می‌دانید؟
‌بخشی از این افت به‌دلیل کم‌توجهی به دانشگاه‌هاست؛ چه از نظر اعتبارات و بودجه و چه از نظر فراهم‌کردن زیرساخت‌های لازم. بسیاری از آزمایشگاه‌ها و تجهیزات پژوهشی فرسوده شده‌اند و میزان پرداختی به اعضای هیات علمی جوان نیز متناسب با شرایط نیست. همین موضوع موجب شده است که برخی نیرو‌های جوان و توانمند، به‌دلیل شرایط بهتر کاری و درآمدی، کشور را ترک کنند و این مسأله طبیعتا بر روند رشد علمی دانشگاه‌ها تاثیر گذاشته است. با وجود این، دانشگاه‌های ما از نظر علمی همچنان در وضعیت مطلوبی قرار دارند.

چرا با وجود تولید علم، ارتباط دانشگاه و صنعت هنوز مطلوب نیست؟
آنچه ضعف اصلی کشور محسوب می‌شود، فاصله میان تولید علم و بهره‌برداری از آن در عرصه اجراست. تفاوت ما با چین، ژاپن و دیگر کشور‌های صنعتی در این است که ما علم تولید می‌کنیم، اما در تبدیل آن به فناوری و استفاده عملی با مشکلاتی مواجه هستیم. به نظرم ریشه این مسأله بیشتر اقتصادی و ساختاری است و آن را صرفا مشکل دانشگاه نباید دانست. شرایط اقتصادی کشور به گونه‌ای است که ایجاد ارتباط مؤثر میان دانشگاه و صنعت را دشوار کرده است. از سوی دیگر، بخش مهمی از صنایع ما از ابتدا بر پایه انتقال فناوری از خارج شکل گرفته‌اند؛ یعنی روند توسعه صنعتی ما به‌گونه‌ای نبوده که صنایع سنتی به‌تدریج به فناوری‌های پیشرفته تبدیل شوند، بلکه بسیاری از صنایع با اتکا به فناوری خارجی ایجاد شده‌اند. به همین دلیل نیز کارخانه‌ها معمولا برای حل مشکلات خود، به تامین‌کنندگان خارجی اعتماد بیشتری داشته‌اند؛ زیرا تصور می‌کردند این مسیر سریع‌تر، ارزان‌تر و مطمئن‌تر است و در نتیجه کمتر به ظرفیت دانشگاه‌ها مراجعه می‌کردند.

آیا این روند در حال تغییر است؟
بله، این روند در حال بهبود است. شکل‌گیری شرکت‌های دانش‌بنیان و موفقیت‌هایی که در سال‌های اخیر کسب کرده‌اند، به‌تدریج اعتماد صنعت را به توان داخلی افزایش داده است و امروز صنایع بیش از گذشته به دانشگاه‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان روی آورده‌اند. دانشگاه تربیت مدرس نیز دارای پارک علم و فناوری و مجموعه‌ای از شرکت‌های دانش‌بنیان است که بخشی از حل مسائل کشور از طریق همین شرکت‌ها انجام می‌شود و لزوما همه فعالیت‌ها مستقیما توسط دانشگاه صورت نمی‌گیرد. درعین‌حال، ساختار فعلی دانشگاه‌ها همچنان بیشتر بر تولید مقاله و فعالیت‌های علمی متمرکز است. اعضای هیات علمی نیز عمدتا براساس مقالات علمی ارتقا و ترفیع می‌گیرند و این موضوع نیازمند اصلاح است. خوشبختانه این روند آغاز شده و در حال بازنگری است تا فعالیت‌هایی که به حل مسائل جامعه منجر می‌شوند نیز در ارزیابی استادان و دانشجویان از امتیاز مناسبی برخوردار باشند.

برای تقویت نقش دانشگاه‌ها در حل مسائل جامعه چه باید کرد؟
صنعت نیز باید نگرش خود را تغییر دهد و همکاری با دانشگاه را بپذیرد. شاید در ابتدای مسیر، این همکاری با دشواری‌هایی همراه باشد و دانشگاه نتواند همه نیاز‌ها را به‌سرعت پاسخ دهد، اما زمانی که این ارتباط شکل بگیرد، به مرور تقویت خواهد شد و نتایج مؤثری به همراه خواهد داشت. معتقدم نظام دانشگاهی، بخش‌های اجرایی و صنعتی کشور به یک تحول اساسی نیاز دارند.

دانشگاه تربیت مدرس چه برنامه‌ای برای این تحول دارد؟
در همین راستا، ما در حال بازنگری مقررات دانشگاه هستیم تا فعالیت استادان در زمینه حل مسائل جامعه از امتیاز بیشتری برخوردار شود و اعضای هیات علمی به سمت پژوهش‌های مسأله‌محور تشویق شوند. به‌تدریج مقررات جدیدی که در حال تدوین و اجراست، نسبت به گذشته کاربردی‌تر و اجرایی‌تر خواهد بود.