دلار؛ از ابراز قدرت تا ابزار ضعف

بخش اول: مسأله «دلارزدایی» و محوریت این ارز در مبادلات تجاری و اقتصادی فقط یک موضوع صرفا اقتصادی نیست بلکه یکی از آثار و نمود‌های اقتدار سیاسی، حاکمیتی و مدیریتی آمریکاست که در اقتصاد هم خودش را نشان می‌دهد. ریشه تاریخی‌اش روشن است: بعد از جنگ جهانی دوم، آمریکا با این بهانه که تجارت جهانی باید تسهیل شود، دلار را محور قرار داد تا معاملات جهانی برمبنای یک پول واحد سامان پیدا کند. با توجه به امکانات و شرایط آن زمان آمریکا، این محوریت جا افتاد و کم‌کم از سطح معاملات فراتر رفت. نه فقط خرید و فروش‌ها بلکه حفظ دارایی‌ها و ذخایر ارزش کشور‌ها هم به‌سمت دلار رفت. یعنی بانک‌های مرکزی به‌جای طلا، بخشی از دارایی‌های خود را دلار نگه‌داشتند. طلا عملا از حوزه مبادلات کنار رفت. قبلا هر چاپ اسکناس باید نسبتی پشتوانه طلا می‌داشت، اما آمریکا گفت امضای من در حکم طلاست و طلا را حذف کرد. بعد هم با اوراق قرضه‌ای که صرفا با امضای خودش منتشر می‌کرد، این محوریت را تقویت کرد. 
به تدریج معاملات عمده دنیا (پیمانکاری‌های بزرگ، قرارداد‌های بزرگ و محاسبات کلان) با دلار ملاک شد. نتیجه این شد که آمریکا یک اقتدار مضاعف پیدا کرد؛ هم از نظر اقتصادی، هم از نظر حکمرانی جهانی. امروز با همین ابزار دلار است که تحریم می‌کند، محدود می‌کند، اجازه می‌دهد یا اجازه نمی‌دهد. نمونه‌اش عراق. طبق قرار، معاملات نفتی‌اش باید دلاری باشد و بعد آمریکا می‌گوید دلار‌ها باید در آمریکا ذخیره شود یا هر معامله بالای ۱۰هزار دلار باید با اجازه فدرال رزرو انجام بگیرد. یعنی با باز و بسته کردن مسیر دلار، نوعی اقتدار جهانی ساخته است. 

از سوی دیگر، آمریکا با کاغذ چاپ می‌کند و در ازایش ثروت دنیا را می‌گیرد. با یک امضا معاملات را می‌چرخاند و درآمد حاصل را به اقتصاد خودش منتقل می‌کند. طبیعی است وقتی دلار تبدیل به ابزار بازی‌های سیاسی، امنیتی و غیر اقتصادی شد، دنیا متوجه فشار و سوء استفاده شد. شروع جدی این مقاومت از چین بود. چین اعلام کرد معاملاتم را با پول خودم انجام می‌دهم و آرام‌آرام دلار را از صحنه تجارتش کنار زد، اما این کار الزاماتی دارد. مهم‌ترینش توازن در روابط تجاری است. اگر صادرات و واردات متوازن باشد، می‌شود با پول ملی یا سازوکار تسویه مشترک کار کرد. این جنگ، جنگ جدی است و نهاد‌هایی مثل شانگهای اگر با سهم بزرگی از تجارت جهانی بتوانند دلار را از مبادلات کنار بگذارند، ضربه‌ای بزرگ به اقتصاد و هیمنه آمریکا وارد می‌شود. به همین دلیل هم آمریکایی‌ها این را در حد «اعلام جنگ» تلقی می‌کنند.