سالهاست ایران در زمینه اهدای عضو، به جایگاه قابلتوجهی در آسیا دست یافته و بسیاری از متخصصان این حوزه معتقدند رشد فرهنگسازی عمومی، افزایش آگاهی مردم و تلاش کادر درمان باعث شده نگاه جامعه به موضوع مرگ مغزی و اهدای عضو تغییر کند. امروز دیگر بسیاری از خانوادهها اهدای عضو را پایان زندگی نمیدانند، بلکه آن را ادامه حیات در جسم انسانهای دیگر تلقی میکنند؛ تصمیمی که میتواند جان چند بیمار را از مرگ حتمی نجات دهد.
اهمیت موضوع زمانی بیشتر نمایان میشود که بدانیم هزاران بیمار در کشور با نارسایی قلب، کبد، کلیه یا ریه در فهرست انتظار پیوند قرار دارند و بسیاری از آنها تنها راه ادامه زندگیشان دریافت عضو است. در چنین شرایطی، هر رضایت به اهدای عضو میتواند معادل تولد دوباره چند انسان باشد. پیرامون همین مسأله با دکتر امید قبادی، نایبرئیس انجمن اهدای عضو ایرانیان به گفتوگو پرداختهایم.
در دوران جنگ رمضان، آمار اهدای عضو در ایران چگونه بود؟
متأسفانه در دوران جنگ، میزان اهدای عضو در کشور روند کاهشی داشته است. پیش از جنگ، بهطور میانگین هر دو سه ساعت یک بیمار در لیست انتظار پیوند، جان خود را از دست میداد؛ یعنی روزانه تقریبا ۱۲ نفر، اما اکنون این آمار به حدود ۵۰ نفر در روز رسیده که علت اصلی آن کاهش ۵۰ تا ۷۰درصدی اهدای عضو و پیوند است.
دلایل این کاهش را چه میدانید؟
یکی از مهمترین دلایل این وضعیت، از دست رفتن امکانات انتقال هوایی اعضا و همچنین مشکلات گسترده در انتقال زمینی بود. از سوی دیگر، میان واحدهای اهدای عضو، مراکز پیوند و وزارت بهداشت باید یک شبکه ارتباطی منسجم وجود داشته باشد تا فرآیند تخصیص و انتقال عضو بهدرستی انجام شود، اما بهدلیل اختلالات ارتباطی و اینترنتی، این شبکه عملا از هم گسست و هر شهر بهصورت محدود و بومی تلاش کرد امکانات خود را مدیریت کند.
همچنین با کمبود شدید نیروی انسانی مواجه شدیم، چراکه بسیاری از پزشکان و پرستاران فعال در حوزه پیوند، در دوران جنگ برای رسیدگی به مجروحان و آسیبدیدگان جنگی بهکار گرفته شدند و طبیعی هم بود که اولویت با نجات مصدومان جنگ باشد.
مشکل دیگر، بحران دارو بود. آسیبهایی که در جریان جنگ به برخی مراکز داروسازی وارد شد، کمبود داروهای حیاتی بیماران خاص را بهدنبال داشت. این مساله هم برای افراد در لیست انتظار و هم برای بیماران پس از پیوند، مشکلات جدی ایجاد کرد. بههمین دلیل با همکاری وزارت بهداشت، پروتکل بحران تدوین کردیم تا بتوانیم شرایط را مدیریت کنیم و آسیبها را کاهش دهیم.
آیا مراکز اهدای عضو و پیوند نیز در جریان جنگ آسیب دیدند؟
خوشبختانه تا این لحظه گزارشی از آسیب جدی زیرساختی به مراکز پیوند و واحدهای اهدای عضو دریافت نکردهایم، اما بزرگترین آسیب، کمبود تجهیزات، دارو و نیروی انسانی بوده است. اگر یک مرکز پیوند، خون کافی، تجهیزات نگهداری عضو یا دارو نداشته باشد، درواقع فعالیت آن مختل میشود و این شاید از هر آسیب ساختمانی جدیتر باشد.
آسیب ساختمانی قابل جبران است و حتی میتوان در مکان دیگری به فعالیت ادامه داد، اما بحران دارو، کمبود نیروی متخصص یا نبود تجهیزات به این سادگی قابل حل نیست. بههمین خاطر نیاز داریم همه اقشار جامعه کنار هم قرار بگیرند.
در همین راستا پویش «همنفس» از امروز، ۳۱ اردیبهشت و همزمان با «روز ملی اهدای عضو» آغاز میشود. در این پویش از مردم خواستهایم هرکس به هر شکلی که میتواند کمک کند؛ از تأمین دارو و تجهیزات گرفته تا حمایت از خانوادههای اهداکنندگان عضو.
ما پژوهشی روی ۵۰۰ خانواده اهداکننده عضو انجام دادهایم که نتایج آن بسیار نگرانکننده بود؛ ۸۷درصد این خانوادهها پس از جنگ با مشکلات شغلی مواجه شده بودند و ۹۲درصد نیز دچار آسیبهای روحی و روانی شدند. پیرو آن، با کمک برخی نهادها، خدمات حمایتی ازجمله ویزیت رایگان، انجام آزمایش در منزل، جلسات سوگدرمانی و معنادرمانی را برای افزایش تابآوری این خانوادهها آغاز کردهایم.
پیام اصلی پویش همنفس چیست؟
پیام اصلی این است که فراموش نکنیم بیماران لیست انتظار، هر روز در حال از دست رفتن هستند. این موضوع فقط مربوط به جنگ یا شرایط سیاسی نیست؛ آنها در هر شرایطی نیازمند کمک هستند. ما بهعنوان انسان باید کنار هم بایستیم تا رنج این بیماران بیش از این نشود. بیماری به اندازه کافی سخت و دردناک است و نباید مشکلات دیگری هم به آن اضافه شود.
البته، در طول جنگ حدود ۸۰ مورد مرگ مغزی داشتیم که خانوادههایشان با اهدای عضو موافقت کردند. نکته قابلتوجه این بود که حس نوعدوستی و همدلی میان مردم باعث شد آمار رضایت به اهدای عضو حتی بیشتر از گذشته شود و این برای ما بسیار قابل تأمل بود.
اما مشکل اصلی این بود که بهخاطر شرایط جنگی، کمبود امکانات و اختلال در روند انتقال و پیوند، امکان استفاده از بسیاری از این اعضا وجود نداشت. اگر در شرایط عادی قرار داشتیم و چنین میزان همراهی و رضایت مردمی را داشتیم، میتوانستیم تعداد بیشتری از بیماران لیست انتظار را نجات دهیم.
اکنون مهمترین مسألهای که در حوزه اهدای عضو با آن مواجهید، چیست؟
مهمترین مسأله فعلی، مشکلات مالی و بودجهای واحدهای اهدای عضو و مراکز پیوند است. متأسفانه حدود ۱۴ ماه است که بسیاری از این واحدها حقالزحمه و اعتبارات خود را دریافت نکردهاند. البته کادر فعال در این حوزه همیشه با ایثار و ازخودگذشتگی کار کردهاند و این تأخیرها موضوع تازهای نیست.
انتظار داریم سازمان برنامه و بودجه، نگاه ویژهای به این حوزه داشته باشد تا مشکلات مالی هرچه سریعتر برطرف شود. موضوع بعدی، کمبود نیروی انسانی و تجهیزات است که بخشی از آن نیز به مشکلات بودجهای بازمیگردد.
بحث مهم دیگر، اختلال در شبکه ارتباطی و اینترنت است. واحدهای اهدای عضو و مراکز پیوند برای هماهنگی در زمینه تخصیص و انتقال عضو نیاز به ارتباط دائمی دارند. بهزودی جلسهای با معاون وزیر ارتباطات خواهیم داشت تا بتوانیم راهکاری برای بازگشت شبکه ارتباطی تخصصی این مراکز پیدا کنیم.
جایگاه ایران در اهدای عضو با کاهش آماری که به آن اشاره شد، تغییری داشته است؟
نمیتوان بهصورت قطعی درباره جایگاه ایران سال ۲۰۲۵ صحبت کرد، چون اطلاعات کشورها هنوز در سامانه جهانی ثبت نشده است. در آخرین آمار مربوط به سال ۲۰۲۴، ایران رتبه نخست آسیا را داشت.
البته باید توجه داشت که شرایط جنگی و بحرانها فقط مختص ایران نبوده و تقریبا همه کشورها در چنین شرایطی با کاهش آمار پیوند اعضا مواجه میشوند؛ بنابراین احتمالا کشورهای دیگر هم افت جدی را تجربه کردهاند.
برای اهدای عضو، داشتن کارت اهدای عضو کافی است؟
بهترین کار این است که افراد در زمان حیات، تمایل خود را برای اهدای عضو ثبت کنند؛ چه از طریق دریافت کارت اهدای عضو و چه با ثبت نشان قلب قرمز روی گواهینامه رانندگی، اما در نهایت رضایت خانواده هم لازم است.
تجربه نشان داده زمانیکه خانواده کارت اهدای عضو عزیزشان را میبینند، تقریبا نزدیک به صددرصد موارد رضایت میدهند، چون آن را نوعی وصیت و خواست قلبی فرد تلقی میکنند، اما در مواردی که چنین نشانهای وجود ندارد، میزان رضایت خانوادهها به حدود ۴۵درصد کاهش پیدا میکند.
در پایان برنامه امسال انجمن برای روز ملی اهدای عضو چیست؟
امسال همزمان با روز ملی اهدای عضو، پویش همنفس برگزار میشود و شعار امسال نیز «ای رونق جانم ز تو» انتخاب شده است. میکوشیم تا در قالب این پویش، هم فرهنگ اهدای عضو بیش از گذشته ترویج یابد و هم حمایت بیشتری از بیماران و خانوادههای اهداکنندگان شود.
