بازگشت رسانه به میدان واقعی مردم

برنامه «گفت‌وگوی ویژه مردمی» که هر شب ساعت ۲۱ از شبکه تهران سیما پخش و ساعت ۱۰:۳۰ روز بعد بازپخش می‌شود، یکی از تجربه‌های متفاوت و تازه این شبکه در حوزه برنامه‌سازی اجتماعی و گفت‌وگومحور است؛ برنامه‌ای که تلاش کرده با فاصله‌گرفتن از فضای رسمی و محدود استودیو، به دل میدان‌های واقعی شهر برود و گفت‌و‌گو را در بستر طبیعی زندگی مردم شکل دهد.

این برنامه با تکیه بر حضور پرشور و کم‌نظیر مردم در میادین، خیابان‌ها و اجتماعات شبانه، سعی دارد مردم را نه‌صرفا در جایگاه مخاطب، بلکه به‌عنوان تحلیلگر، روایتگر و کنشگر اجتماعی وارد فرآیند تولید محتوا کند. 

در برنامه گفت‌وگوی ویژه مردمی، مردم از طیف‌های مختلف سنی، شغلی و اجتماعی، دور یک میز برای گفت‌و‌گو می‌نشینند و درباره مهم‌ترین مسائل روز کشور، از وحدت و انسجام ملی تا مسائل اجتماعی، اقتصادی و سیاسی، دیدگاه‌های خود را بیان می‌کنند.

حاصل این رویکرد، شکل‌گیری گفت‌و‌گو‌هایی زنده، واقعی، چندصدا و صمیمی است که در آن، تضارب آراء در چارچوبی هدایت‌شده به تقویت فهم مشترک، همبستگی اجتماعی و بازسازی اعتماد عمومی کمک می‌کند. 

نکته مهم درباره این برنامه، تلاش برای بازگرداندن حس «دیده‌شدن» و «شنیده‌شدن» به مخاطب است؛ موضوعی که در فضای رسانه‌ای امروز، نقشی تعیین‌کننده در ارتقای سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی دارد.

بسیاری از مردم پس از پایان ضبط برنامه، از این احساس سخن می‌گویند که رسانه‌ملی بدون واسطه پای صحبت آنان نشسته و دغدغه‌های‌شان را شنیده است. همین مساله، به‌تدریج «گفت‌وگوی ویژه مردمی» را به یک تجربه ارتباطی متفاوت در شبکه تهران تبدیل کرده است. 

در ادامه، برای بررسی ابعاد مختلف این برنامه، از ایده شکل‌گیری تا ساختار، کارکرد، بازخورد‌ها و چشم‌انداز آن، روابط عمومی شبکه تهران سیما گفت‌وگویی با برمک بیات، سرپرست گروه تهران و شهروندی انجام داده که در ادامه می‌خوانید. 

آقای بیات، ایده اولیه شکل‌گیری برنامه گفت‌وگوی ویژه مردمی از کجا آمد و چه نیازی را در فضای رسانه‌ملی قرار بود پاسخ دهد؟
ایده «گفت‌وگوی ویژه مردمی» برآمده از یک ضرورت ارتباطی در فضای رسانه‌ملی است؛ ضرورتی که در ادبیات علم ارتباطات از آن به «بازگشت به میدان واقعی افکار عمومی» یاد می‌شود. در شرایطی که بخش مهمی از روایت‌سازی‌ها در بستر‌های غیررسمی و بعضا غیرقابل اتکا شکل می‌گیرد، رسانه‌ملی نیازمند بستری بود که بتواند فاصله میان «واقعیت اجتماعی» و «بازنمایی رسانه‌ای» را کاهش دهد و به تقویت اعتماد عمومی کمک کند. 
این برنامه با انتقال گفت‌و‌گو از استودیو به میدان، عملا به‌سمت الگوی «ارتباط دوسویه و مشارکتی» حرکت کرده و تلاش دارد مردم را از جایگاه مخاطب منفعل، به «کنشگر فعال ارتباطی» ارتقا دهد. هدف اصلی برنامه، تقویت انسجام ملی، بازنمایی اقتدار اجتماعی و ایجاد هم‌افزایی میان لایه‌های مختلف جامعه در مواجهه با مسائل کلان کشور است؛ به‌ویژه در شرایطی که حضور حماسی مردم در میدان‌ها و اجتماعات، جلوه‌ای روشن از همبستگی ملی را به نمایش گذاشته است. 
ایده این برنامه با نگاه خلاقانه حسن ملکی، مدیر شبکه تهران سیما شکل گرفت و با محوریت گروه «تهران و شهروندی» و همکاری بخش‌های مختلف شبکه اجرایی شد. 

چه تفاوتی میان گفت‌وگوی ویژه مردمی و دیگر برنامه‌های گفت‌وگومحور صداوسیما وجود دارد؟
همه برنامه‌سازان رسانه‌ملی برای پاسخ به نیاز مخاطبان تلاش می‌کنند و زحمات همه همکاران قابل تقدیر است، اما تفاوت این برنامه را می‌توان در سه سطح تحلیل کرد: ساختار، محتوا و کارکرد. در سطح ساختار، برنامه از قالب استودیویی فاصله گرفته و به یک الگوی «میدان‌محور» نزدیک شده است؛ جایی که خود محیط واقعی به بخشی از روایت و تولید معنا تبدیل می‌شود. 
در سطح محتوا، به‌جای تکیه صرف بر کارشناسان رسمی، از «دانش زیسته مردم» استفاده می‌شود؛ تجربه‌ای که در نظریه‌های ارتباطی، یکی از معتبرترین منابع فهم اجتماعی محسوب می‌شود؛ و در سطح کارکرد، برنامه صرفا اطلاع‌رسانی نمی‌کند، بلکه به‌سمت «شکل‌دهی به ادراک جمعی» و تقویت سرمایه اجتماعی حرکت می‌کند. 
«مردمی‌بودن» در این برنامه صرفا یک عنوان نیست؛ بلکه به‌معنای حضور واقعی مردم، تنوع دیدگاه‌ها، امکان تضارب آراء و شکل‌گیری گفت‌و‌گو‌های طبیعی و زنده در یک چارچوب حرفه‌ای و هدایت‌شده است. در این برنامه، مجری صرفای یک ارائه‌دهنده نیست؛ بلکه نقش «تسهیل‌گر ارتباط» را برعهده دارد. به‌همین دلیل، انتخاب مجری براساس معیار‌هایی مانند توانایی گوش‌دادن فعال، مدیریت تضارب آراء، ایجاد حس اعتماد، حفظ تعادل میان آزادی بیان و هدایت گفت‌و‌گو، و درک عمیق از منافع ملی انجام شده است. بهروز تشکر، به‌عنوان مجری اصلی و مونا اورعی به‌عنوان یکی دیگر از مجریان همراه برنامه، هر دو دارای این ویژگی‌ها هستند و توانسته‌اند فضای گفت‌و‌گو را صمیمی، واقعی و در عین حال حرفه‌ای نگه دارند. در طراحی اولیه، بنا بود برنامه به‌صورت زنده روی آنتن برود، اما به‌دلیل ماهیت میدانی آن، عملا شرایط صوتی قابل پیش‌بینی نیست. برنامه در مکان‌های بسیار شلوغ و پرجمعیت یعنی در اجتماعات شبانه مردم در میادین ضبط می‌شود و گاهی ناگهان شعار‌های مردم، مداحی‌ها، سخنرانی‌ها یا هیجانات محیطی باعث می‌شود صدای مهمانان حاضر در گفت‌و‌گو به‌خوبی شنیده نشود. 
به همین دلیل، برنامه با فاصله زمانی کوتاهی از پخش ضبط می‌شود تا در مرحله تدوین، صدا‌های اضافی محیط مدیریت شده و محتوای گفت‌و‌گو‌ها با وضوح و کیفیت مناسب به مخاطب منتقل شود. البته تلاش شده این فاصله بسیار کوتاه باشد تا حس زنده و واقعی بودن برنامه حفظ شود. 

چه بازخورد‌هایی از مخاطبان دریافت کرده‌اید؟
با وجود این‌که مدت زیادی از آغاز پخش برنامه نمی‌گذرد، بازخورد‌های اولیه بسیار مثبت و امیدوارکننده بوده است. مردم پس از پایان ضبط برنامه، بار‌ها از این احساس صحبت کرده‌اند که رسانه‌ملی بدون واسطه پای صحبت آنان نشسته و حرف‌های‌شان را شنیده است. از منظر علم ارتباطات، همین احساس «دیده‌شدن» و «شنیده‌شدن»، یکی از مهم‌ترین عوامل ارتقای سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی است. همچنین تماس‌ها و درخواست‌های فراوانی از مناطق مختلف تهران و به‌ویژه شهرستان‌ها و روستا‌های استان دریافت کرده‌ایم که مردم خواستار حضور برنامه در محل زندگی خود بوده‌اند. 
به همین دلیل، اکنون در حال توسعه حضور برنامه در شهرستان‌ها و روستا‌های مختلف استان تهران هستیم تا همه اقشار مردم بتوانند در این تجربه رسانه‌ای مشارکت داشته باشند. این تنوع جغرافیایی و فرهنگی، قطعا به جذابیت و غنای برنامه خواهد افزود. در مجموع «گفت‌وگوی ویژه مردمی» تلاشی است برای شنیدن صدای واقعی جامعه از دل میدان؛ جایی که مردم نه فقط مخاطب، بلکه روایتگر، تحلیلگر و سازنده تصویر امروز ایران هستند.