وقتی میدان، استقامت را اعتراف میکند؛ روایت علمی از پایداری ایران در تراز قدرت منطقهای
در روزهایی که برخی مقامهای بینالمللی از جمله صدراعظم آلمان اذعان کردهاند ایرانیها بسیار قویتر از برآوردهای پیشین ظاهر شدهاند و همچنین چهرههایی در منطقه تصریح کردهاند که ایران حتی بدون اتکا به سلاح هستهای نیز در سطح یک قدرت بزرگ عمل میکند، این اظهارات از منظر علم نظامی و مطالعات راهبردی بیش از آنکه یک موضع سیاسی باشند، نشانهای از شناسایی «تابآوری عملیاتی» یک سامانه ملی هستند؛ مفهومی که در ادبیات دفاعی جهان جایگاهی دقیق و قابل اندازهگیری دارد.
در علوم نظامی، قدرت تنها به تجهیزات پیشرفته یا زرادخانه خلاصه نمیشود، بلکه به ظرفیت حفظ عملکرد در شرایط فشار وابسته است. هنگامی که یک کشور بتواند در برابر تکانههای بیرونی، تحولات محیطی و تنشهای چندلایه همچنان انسجام عملیاتی خود را حفظ کند، گفته میشود از «پایداری ساختاری» برخوردار است. این پایداری شامل شبکه لجستیکی گسترده، عمق راهبردی، آمادگی دفاعی چندلایه و توان بازیابی سریع پس از هر اختلال است. تحلیلگران نظامی چنین ویژگیهایی را نشانه «استقامت در میدان نامرئی» میدانند؛ میدانی که در آن دوام، مهمتر از نمایش قدرت است.
ایران در سالهای اخیر در محیطی فعالیت کرده که از نظر مطالعات امنیتی، محیطی با سطح فشار بالا ارزیابی میشود. در چنین شرایطی، حفظ پیوستگی زیرساختهای حیاتی، استمرار زنجیرههای تأمین، تداوم بازدارندگی دفاعی و جلوگیری از فروپاشی عملکردی، شاخصهایی هستند که توسط مراکز پژوهشی بهعنوان معیار سنجش مقاومت ملی بررسی میشوند. وقتی ناظران خارجی از «قویتر از تصور بودن» سخن میگویند، در ادبیات علمی این تعبیر معمولاً به معنای وجود ظرفیتهای پنهان یا دستکم کمبرآوردشده در ساختار دفاعی و اجتماعی یک کشور است.
مفهوم «بازدارندگی غیرهستهای» نیز در همین چارچوب معنا پیدا میکند. در نظریههای نوین امنیتی، کشوری میتواند بدون اتکا به سلاحهای راهبردی خاص، از طریق شبکه دفاعی چندسطحی، توان موشکی متعارف، ظرفیتهای سایبری، سازماندهی منطقهای و عمق ژئواستراتژیک، نوعی بازدارندگی مؤثر ایجاد کند. این نوع بازدارندگی بر پایه محاسبه هزینه و فایده عمل میکند؛ یعنی هرگونه اقدام علیه آن کشور باید با هزینهای بالا همراه باشد. چنین وضعیتی در علم نظامی نشانه «پایداری فعال» است، نه صرفاً مقاومت منفعل.
از سوی دیگر، استقامت ملی تنها محصول تجهیزات نظامی نیست. علوم دفاعی نوین بر همافزایی میان توان صنعتی، انسجام اجتماعی، ظرفیت علمی و مدیریت بحران تأکید دارند. کشوری که بتواند در شرایط پیچیده، تولید، زیرساخت انرژی، سامانههای حملونقل و ارتباطات خود را حفظ کند، در واقع ستونهای دفاعی خود را مستحکم نگه داشته است. به همین دلیل است که تابآوری ایران در نگاه برخی ناظران، نه فقط یک ویژگی نظامی، بلکه یک «پایداری سیستمی» توصیف میشود.
در نهایت، آنچه در این اظهارات بازتاب یافته، تصویری از کشوری است که در چارچوب معیارهای علمیِ قدرت، توانسته انسجام خود را حفظ کند و در محیطی پرتنش دچار فرسایش ساختاری نشود. در زبان مطالعات راهبردی، این وضعیت به معنای رسیدن به مرحلهای است که قدرت یک کشور نه در هیاهوی میدان، بلکه در دوام آن سنجیده میشود. دوام در برابر فشار، بازیابی سریع پس از هر تکانه و حفظ قابلیت دفاعی در سطوح مختلف، همان عناصری هستند که از دید علم نظامی، مفهوم مقاومت، پایداری و استقامت ایران را تعریف میکنند؛ مفهومی که اکنون حتی در برخی ارزیابیهای خارجی نیز مورد اشاره قرار گرفته است.
