بزرگترین دریاچه ایران دارد می خشکد بوی مرگ بر فراز دریاچه ارومیه

اغلب کارشناسان از مهار وسیع و بدون کارشناسی جریانهای آبهای سطحی حوزه آبریز این دریاچه در طی یک دهه اخیر به عنوان مهمترین عامل تهدیدکننده حیات دریاچه ارومیه نام میبرند . طی سالهای اخیر این نکته کاملا روشن شده که اغلب سدهای احداث شده، محیط های پایین دست خود را تحت تاثیر قرار دادهاند و دریاچه ارومیه بارزترین نمونه از این دست است . با توجه به آنکه در حوزه آبریز دریاچه ارومیه و اغلب رودخانههای منتهی به این دریاچه تعداد زیادی سد ساخته شده که برخی مورد بهرهبرداری قرار گرفته و برخی نیز در حال احداث هستند شوری آب این دریاچه به شدت افزایش یافته و از حد اشباع گذشته و به اعتقاد کارشناسان هم اکنون به مرحلهای رسیده که خطر مرگ دریاچه را به دنبال دارد . در زمان حاضر پنج سد مهاباد، شهرچایی ارومیه، سد ماکو، حسنلوی نقده و شهید کاظمی بوکان در آذربایجان غربی وجود دارد که این تعداد یک میلیارد و میلیون متر مکعب از آبهای جاری استان را مهار کرده است.
این درحالی است که سد دیگر در حوزه آبریز دریاچه ارومیه با ظرفیت کلی یک میلیارد و میلیون متر مکعب در دست احداث میباشد که از این تعداد هفت سد به ظرفیت میلیون متر مکعب تا پایان امسال مورد بهرهبرداری قرار خواهند گرفت . در همین حال هفت سد دیگر نیز در آذربایجان غربی در دست مطالعه هستند که با بهرهبردرای از این سدها نیز میلیون متر مکعب از آبهای سطحی استان مهار خواهد شد . در زمان حاضر نیز سالانه چهار میلیارد و میلیون متر مکعب از آبهای سطحی و زیزمینی آذربایجان غربی برای مصارف کشاورزی ، شرب شهری و روستایی در سطح این استان به مصرف میرسد که از این میزان نیز یک میلیارد و میلیون متر مکعب از سفرههای زیرزمینی، یک میلیارد و میلیون متر مکعب از آب ذخیره شده در پشت سدها و میلیون متر مکعب نیز از آبهای جاری استفاده میشود . این درحالیست که حدود پنج شبکه آبیاری و زهکشی نیز در این حوزه احداث شده و پیش بینی میشود شبکههای دیگری نیز بر آن افزوده شود . با این وجود بر اساس اعلام مطالعات مدیریت زیست بوم آبریز دریاچه ارومیه که با همکاری بانک جهانی منتشر شده است قرار است تا سال ،سد ذخیرهای، سد انحرافی و پروژه برق آبی دیگر هم در این حوزه به مرحله بهرهبرداری برسد.
کارشناسان سازمان حفاظت از محیط زیست کشور عوامل انسانی بویژه ساخت بی رویه سدها را درخشک شدن بخشی از آب دریاچه ارومیه موثر دانسته و معتقدند: ساخت سدها جریان سیلابها را کنترل کرده و آب تنظیم شده مورد بهرهبرداری قرار گرفته و وارد دریاچه ارومیه نمیشود . آنان همچنین استفاده بیرویه از آبهای زیرزمینی برای آبیاری باغات توسعه یافته اطراف دریاچه ارومیه را در وضعیت آب این دریاچه تاثیرگذار میدانند . به اعتقاد آنان چنانچه حق آبه دریاچه ارومیه از سوی وزارت نیرو تامین نشود روند بحرانی و خشک شدن تدریجی این تالاب بزرگ ایران همچنان ادامه خواهد داشت.

عوارض و نتایج حاصل از این بحران

در زمان حاضر به دلیل کاهش جریان ورودی آب به دریاچه ارومیه، ارتفاع آب این دریاچه به میزان پنج متر نسبت به ماکزیمیم آن کاهش پیدا کرده و باعث شده تا هزار هکتار از عرصههای جنوبی ، شرقی و نقاط پست این دریاچه به شورهزار تبدیل گردد . پسروی آب دریاچه آنچنان زیاد است که در برخی سواحل بویژه سواحل جنوبی گاهی به دهها کیلومتر هم میرسد. کاهش آب این دریاچه باعث بالا رفتن میزان شوری آب بهحدود تا گرم در هر لیتر شده که این امر نیز موجب تشکیل بلورهای حجیمی از نمک در کف این دریاچه شده است . این درحالی است که میزان غلظت نمک در آب این دریاچه را در شرایط عادی گرم در لیتر است. هم اکنون سواحل کم عمق دریاچه ارومیه با انباشت بلورهای نمک روبروست به طوریکه سفیدی آن از دوردستها نیز دیده میشود.
در برخی نقاط دریاچه نیز تودههای بزرگی از نمک از میان آنها سربرآورده و به تپههای بزرگ و کوچک تبدیل شدهاند. کارشناسان معتقدند این کوچک شدن مساحت دریاچه ارومیه هشدار مهمی است زیرا شورهزار حاصل از این عقب نشینی تمام اراضی، مزارع ساختمانها و نواحی مسکونی و آبادیهای اطراف را تهدید خواهد کرد زیرا با وزش باد، نمک موجود در شورهزارهای پدید آمده بسوی این اراضی و نواحی مسکونی هدایت و منتشر شده و همین امر موجب خشکسالی میشود که تاثیر مستقیم برروی کشاورزی منطقه، سلامت مردم و افزایش مهاجرتها خواهد شد . به اعتقاد آنان این اقدامات و عوارض ناشی از آن که به دلیل عدم اجرای ارزیابیهای زیست محیطی در طراحی و برنامهریزی و احداث سدها رخ داده برخلاف اهداف تعیین شده در سیاست بیابان زدایی کشور بوده است زیرا ایجاد شورهزار ها و بروز خشکسالی در منطقه، گسترش و افزایش مناطق کویری را در پی دارد.
کارشناسان میگویند کویرهای حاصل از عقب نشینی دریاچه ارومیه به ویژه از نوع کویرهای بسیار خطرناک است. آنان معتقدند اساسا کویرها از نظر ترکیبات خاک به دو دسته کویر نمک و کویر بدون نمک تقسیم میشوند که کویرهای نمکی از نوع بسیار خطرناک به شمار میروند که ادامه حیات گونههای بومی منطقه را مورد مخاطرات جدی قرار میدهند.

پسروی آب دریاچه ارومیه و جانداران

بر اثر کاهش ارتفاع آب دریاچه ارومیه پنج جزیره از جزایر نه گانه این دریاچه به خشکی متصل شدهاند و موجب بروز وضعیت نگرانکننده ای برای پارک ملی دریاچژه ارومیه شده است . با اتصال این جزایر به خشکی ادامه زیست و زادآوری برخی از پرندگان نادر از جمله پلیکان و فلامینگو نیز به شدت به مخاطره افتاده بطوریکه از شمار پرندگانی که هرساله برای زمستان گذرانی به پارک ملی دریاچه ارومیه مهاجرت میکردند به نحو چشمگیری کاهش یابد . پیش از این محصور بودن این جزایر بوسیله آب از ورود حیوانات وحشی و همچنین انسانها به این جزایر جلوگیری بعمل میآورد که هم اکنون با از بین رفتن این موانع امنیت حاکم در این جزایر برای وحوش از بین رفته است . شوری بیش از حد آب پارک ملی دریاچه ارومیه، زندگی پرندگان دیگر را نیز در این دریاچه به خطر انداخته بطوریکه هر ساله از تعداد پرندگانی که به این دریاچه مهاجرت کنند شمار زیادی گرفتار بلورهای نمک شده و قادر به پرواز نمیشوند . غلظت زیاد نمک که کریستالیزه شده و بشکل بلور در پاها و زیربال پرندگان جمع میشود باعث شده تا پرندگان نتوانند بخوبی پرواز کرده و در نتیجه عدم تغذیه و مرگ و میر آنها افزایش پیدا کند که این پدیده در پرندگانی چون "کشیم" بیشتر به چشم میخورد.
علاوه بر این زندگی "گوزن زرد" و "قوچ و میش ارمنی" ساکن در جزایر اشک و کبودان پارک ملی دریاچه ارومیه نیز به دلیل کمبود علوفه و آب شیرین با مشکل جدی روبرو شده بطوریکه سازمان محیط زیست در پی تخلیه بخشی از گونه های جانوری مذکور به دیگر زیستگاهها میباشد . در زمان حاضر راس قوچ و میش ارمنی و راس گوزن زرد در جزایر اشک و کبودان زیست میکنند.

آرتمیا، تلاش برای ماندن

دریاچه ارومیه بزرگترین زیستگاه طبیعی آرتمیا در دنیا است. آرتمیای دریاچه ارومیه تنها موجود زنده دریاچه است که میتواند در آب غلیظ و شور این دریاچه زندگی و از جلبکهای موجود دریاچه تغذیه کند . آرتمیا مشخصترین موجود زنده دریاچه ارومیه است که غذای اصلی پرندگانی مانند فلامینگو را تشکیل میدهد و بیشترین منبع غذایی برای ماهیان خاویاری است . آرتمیا هم اکنون به دلیل شوری بسیار بالای آب دریاچه ارومیه در معرض تهدید جدی قرار دارد که بسیا نگرانکننده است و اگر فکری به حال آن نشود ادامه حیات این موجود ارزشمند در ارومیه با خطر جدی مواجه خواهد شد . کارشناسان سازمان حفاظت محیط زیست معتقدند سیستهای (تخم آرتمیا) موجود در دریاچه ارومیه تخمهای رسوب یافته سالهای گذشته است که چون شوری آب بسیار بالا رفته است وزن مخصوص این تخمها کاهش یافته و به سطح آب میآیند.
به اعتقاد آنان زایندگی آرتمیا به دلیل شوری بیش از حد آب ( گرم در لیتر) باعث شده تا زایندگی آرتمیا به نقطه صفر نزدیک شود و چون تخمها به یک بیست و پنجم سالهای گذشته رسیده است هماکنون سیستها هم به سختی پیدا میشوند که این یک هشدار جدی برای اکوسیستم دریاچه ارومیه است . در چنین شرایطی که هیچ موجود زندهای نتواند در یک دریاچه حیات داشته باشد دریاچه رو به مرگ نزدیک میشود و افزایش غلظت شوری تنها موجب افزایش استفاده معدنی شده و در نتیجه استفادههای اکولوژیکی را نابود مینماید. در زمان حاضر بر اثر شوری بیش از حد آب تعداد تخم آرتمیا از تا عدد در هر لیتر آب دریاچه به یک تخم کاهش یافته است.

غروب چیچست و بیرونقی صنعت گردشگری

درپی عقب نشینی دریاچه ارومیه و کاهش شدید مساحت آن فعالیتهای توریستی در اطراف این دریاچه نیز عملا با تهدید جدی مواجه شده است.
در زمان حاضر از مجموع هزار هکتار مساحت دریاچه ارومیه حدود هزار هکتار آن به ویژه در مناطق جنوب و شرق و نیز حواشی پست به شورهزار تبدیل شده است . به همین دلیل در حال حاضر با عقب نشینی دریاچه، عمده اسکلهها و امکانات پهلوگیری قایقها و کشتیها درسواحل و جزایر تعطیل شده و همین مسئله فعالیت هتلها و دیگر اماکن توریستی پیرامون دریاچه ارومیه را بارکود شدیدی مواجه کرده است . هم اکنون تعداد زیادی از اسکلهها و شناورهای این دریاچه نیز به ویژه در مناطقی چون رشکان، گلمانخانه، کبودان و اشک به دلیل کاهش ارتفاع و پسروی آب از کار افتادهاند . همین امر باعث شده تا سازمان محیط زیست نیز فعالیتهای گردشگری و بویژه ترددهای گشتهای توریستی را در این دریاچه محدود نماید . در همایش "بررسی قابلیتها و ظرفیتهای توسعه گردشگری در آذربایجان غربی" نیز که اخیرا در این استان برگزار شد شرکتکنندگان در این همایش با ابراز نگرانی درباره وضعیت زیست محیطی دریاچه ارومیه خواستار مساعدت سازمان حفاظت محیط زیست برای ممانعت از توقف فعالیتهای گردشگری در پیرامون این دریاچه شدند . کارشناسان بخش گردشگری نیز معتقدند درطول چند سال اخیر فعالیت گستردهای برای جذب سرمایهگذاری در استان آذربایجان غربی انجام شده است که توقف این فعالیتها در محدوده دریاچه ارومیه و ادامه روند فعلی وضعیت این دریاچه و پسروی مداوم آب آن قطعا این سرمایهگذاریها را با خطر مواجه خواهد کرد.

حرف آخر

مرگ تدریجی دریاچه ارومیه بزرگترین تالاب کشور، دومین دریاچه شور جهان تنها خشک شدن یک دریاچه نمک بیخاصیت نیست ، مرگ دریاچه ارومیه یعنی بهم ریختن وضعیت اکوسیستم و از بین رفتن منابع کلان کشاورزی و اقتصادی، یعنی از دست دادن یکی از زیستگاههای بزرگ بیوسفری جهان ، یعنی از بین رفتن میراثی چند هزار ساله و نابودی یکی از جاذبههای منحصر بفرد گردشگری ایران و جهان.

منوچهر صمدی
ایرنا